હાવર્ડ હ્યુઝ સિન્ડ્રોમ

અમેરિકન અબજોપતિ હાવર્ડ હ્યુઝ પાસે અઢળક સંપત્તિ અને સત્તા હતી. અંતે તે હોટેલના એક અંધારા ઓરડામાં એકલો કેદ થઈ ગયો. લાંબા નખ, જીવાણુઓનો ખોફ અને વાસ્તવિકતાથી પૂરો છેડો ફાટી ગયેલો માણસ. લેખક ગુરવિન્દર ભોગલે ૨૦૨૨માં આ જ સ્થિતિ પરથી 'હાવર્ડ હ્યુઝ સિન્ડ્રોમ' નામનો વિચાર મૂક્યો. કોઈ શક્તિશાળી નેતા, માલિક કે બોસ ધીમે ધીમે પાગલ જેવા કેમ વર્તવા માંડે છે? કારણ સાદું છે: સત્તા જેમ વધે, તેમ તેની આસપાસ સત્ય બોલનારા મરી જાય છે. ચાપલૂસોનો ઘેરો એટલો મજબૂત બને છે કે સાહેબ વાસ્તવિકતા ભૂલી જાય છે.

જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ સર્વોપરી બની જાય, ત્યારે તેના તાબેદારો તેને ખુશ રાખવા સતત જૂઠું બોલે છે. ભૂલ બતાવવાની કોઈની હિંમત ચાલતી નથી. સજાના ડરથી કે તરફેણ મેળવવાની લાલચમાં બધા માથું ધુણાવ્યા કરે છે. પરિણામે માલિકને એમ જ લાગે છે કે તેનો દરેક વિચાર બ્રહ્મવાક્ય છે. કોઈ વિરોધ ન થાય એટલે માણસ પોતાના જ કાલ્પનિક વિશ્વમાં જીવવા માંડે છે. તે વધુ પડતો શંકાશીલ અને વહેમી બને છે. તેને લાગે છે કે દુનિયા તેની વિરુદ્ધ છે, જ્યારે હકીકતમાં તે ખુદ પોતાના અહમના અંધારામાં પુરાયેલો હોય છે.

આ બિમારી માત્ર રાજકારણીઓ કે મુકેશ અંબાણી જેવા મોટા ધનાઢ્યો પૂરતી સીમિત નથી. કોટા કે અમદાવાદના મોટા કોચિંગ ક્લાસના સંચાલક પંકજભાઈને જુઓ. બોર્ડ અને નીટના રિઝલ્ટ વેચીને તેમણે મોટો સામ્રાજ્ય ઊભો કર્યો છે. હવે સ્ટાફ મીટિંગમાં તેઓ નક્કી કરે છે કે વિદ્યાર્થીઓ રોજ અઢાર કલાક વાંચશે અને કોઈ શિક્ષક પાઠ્યપુસ્તક બહારનું કશું નહીં બોલે. બધા ફેકલ્ટી ચૂપચાપ હા પાડે છે, કેમ કે પગાર કપાઈ જવાનો ડર છે. કોઈ સાચું નથી કહેતું કે બાળકો ડીપ્રેશનમાં આવી રહ્યા છે અને પરિણામો ઘટી રહ્યા છે.

પંકજભાઈ ઓફિસની કાચની કેબિનમાં બેઠા બેઠા જાતજાતના વિચિત્ર નિયમો બનાવ્યા કરે છે. કૅમેરાથી સ્ટાફ પર ચોકીદારી રાખે છે અને વહેમ પાળે છે કે હરીફ ક્લાસવાળા તેમના શિક્ષકો ચોરી જશે. તેમની આસપાસ માત્ર હાજીહા કરનારા જીવો બચ્યા છે, જે સત્યને દરવાજે જ અટકાવી દે છે. આ પતન બહારના દુશ્મનો નથી લાવતા, પોતાની અંદર ઊભી થયેલી ખોટી ખુશામત લાવે છે.

જે દરબારમાં સાચું બોલવાની મનાઈ હોય, ત્યાં રાજાનું છેલ્લું સરનામું પાગલખાનું જ બને છે.