હોટ સ્ટફ પૂર્વગ્રહ

બજારમાં જ્યારે કોઈ એક વિષયની હવા ચાલે છે, ત્યારે બુદ્ધિશાળી લોકો પણ પોતાની વિવેકબુદ્ધિ ગિરવે મૂકી દે છે. જેને અંગ્રેજીમાં 'હોટ સ્ટફ બાયસ' કહે છે, તેનો સાદો અર્થ એટલો જ કે જે મુદ્દો અત્યારે ચર્ચામાં છે, તેના પક્ષમાં આવતા પુરાવા આંખો મીંચીને સ્વીકારી લેવાય છે. વિરોધી દલીલો કચરાપેટીમાં જાય છે. સામાન્ય સંજોગોમાં જે દાવાને કોઈ ભાવ ન આપે, તે દાવો જો 'ટ્રેન્ડિંગ' વિષય પર હોય તો અચાનક ગંભીર સત્ય બની જાય છે. લોકો સત્ય નથી શોધતા, તેઓ ચાલતા પ્રવાહમાં તરવા માંગે છે.

આ વિચાર સૌપ્રથમ ૧૯૭૯માં તબીબી સંશોધક ડેવિડ સેકેટે વ્યવસ્થિત રીતે નોંધ્યો હતો. તેમણે જોયું કે જ્યારે કોઈ રોગ કે દવા અચાનક અખબારોમાં 'હોટ ટોપિક' બની જાય, ત્યારે વૈજ્ઞાનિક સામયિકો પણ ઉતાવળે તેના પક્ષના સંશોધનો છાપી મારે છે. નબળી પદ્ધતિ, અધૂરા આંકડા કે પાયાવિહોણા તારણોની તપાસ કરવાનો કોઈની પાસે સમય નથી હોતો. કારણ કે અત્યારે લોખંડ ગરમ છે, હથોડો મારી દો. વિજ્ઞાનથી શરૂ થયેલી આ બીમારી આજે અર્થતંત્ર, વેપાર અને દૈનિક જીવનમાં ઊંડે સુધી પ્રસરી ચૂકી છે.

આ પૂર્વગ્રહનું અસલ જોખમ એ છે કે તે તર્કસંગત ચકાસણીને રદિયો આપે છે. જ્યારે કોઈ બાબત ફેશનેબલ બને છે, ત્યારે સામાન્ય સવાલો પૂછનાર વ્યક્તિ પણ જૂનવાણી કે મૂર્ખ ગણાય છે. દરેક વ્યક્તિ માનવા લાગે છે કે 'બધા કરે છે એટલે સાચું જ હશે.' વિવેચકો ચૂપ થઈ જાય છે અને ઉત્સાહીઓ દોડવા લાગે છે. પરિણામે, જ્યારે પરપોટો ફૂટે છે ત્યારે ખબર પડે છે કે આખા માળખામાં પાયો જ નહોતો.

આપણી બેંકો અને ફાઇનાન્સ કંપનીઓમાં આ ખેલ વારંવાર જોવા મળે છે. થોડા વર્ષો પહેલાં અચાનક 'ઇન્સ્ટન્ટ પર્સનલ લોન' અને 'બાય નાઉ પે લેટર'ની હવા ચાલી. મોબાઇલ એપ ડાઉનલોડ કરો અને બે મિનિટમાં ખાતામાં પચાસ હજાર રૂપિયા. મેનેજરોથી માંડીને લોન અધિકારીઓ સુધી બધા આ 'નવા જમાનાના પ્રોડક્ટ'ના વખાણ કરતા થાકતા નહોતા. કોઈએ પૂછ્યું નહીં કે જે ગ્રાહક પાસે કમાણીનું સાધન નથી તે ઈએમઆઈ ક્યાંથી ભરશે? જ્યારે લોન ન ભરાઈ અને વસૂલાતની કટોકટી સર્જાઈ, ત્યારે બધાને સમજાયું કે નવી ટેક્નોલોજીની ચમક પાછળ મૂળભૂત બેંકિંગ નિયમો ભુલાઈ ગયા હતા.

જે વિચાર અત્યારે સૌથી વધુ ગરમ હોય, તેને સ્પર્શતા પહેલાં હંમેશાં હાથ દાઝવાની શક્યતા ચકાસવી પડે.