સમક્ષિતિજ દબાણ

ઉપરથી આવતો બોજ બધાને દેખાય છે. માથા પર પડેલો પથ્થર કે બોસ તરફથી મળતો ઓર્ડર ઓળખવો સહેલો છે. પણ બાજુમાંથી આવતા ધક્કાનું શું? ભૌતિક વિજ્ઞાન અને એન્જિનિયરિંગમાં આ શબ્દ વપરાય છે. કોઈ ઇમારત ફક્ત છતના વજનથી નથી તૂટતી, બાજુમાંથી ફૂંકાતા પવન કે ધ્રૂજારીના આડા બળથી પણ ધસી પડે છે. આ શબ્દ કોઈ જાણીતા મનોવૈજ્ઞાનિકે આપ્યો નથી. પણ સમાજ અને વેપારની રચના સમજવા માટે આ રૂપક બહુ ધારદાર છે. ઊભું દબાણ હુકમ છે, આડું દબાણ હરીફાઈ છે.

આપણે માનીએ છીએ કે માણસને ફક્ત સત્તા કે પરિવારના વડીલો નિયંત્રિત કરે છે. એ ઊભું દબાણ છે. પણ વાસ્તવમાં માણસ સૌથી વધુ પોતાની બરોબરીવાળાથી ડરે છે. સાથે બેસતો વેપારી, બાજુની ડેલીનો પાડોશી કે સમાન હોદ્દા પર કામ કરતો સાથી. એમનું અદ્રશ્ય ઘર્ષણ તમને શાંતિથી જીવવા દેતું નથી. આ સમક્ષિતિજ દબાણ છે. એ સીધો આદેશ નથી આપતું, પણ એક સતત ધક્કો મારે છે જેથી તમે તમારી દિશા બદલી નાખો.

અમદાવાદ કે સુરતના કાપડ બજારની કોઈ જૂની પેઢી જુઓ. શેઠને ગ્રાહક કે સરકારી નિયમો કરતાં વધુ ચિંતા બાજુની દુકાનવાળાની હોય છે. બાજુવાળાએ એસી લગાવ્યું, એટલે આપણે દેવું કરીને પણ શોરૂમ રીનોવેટ કરવો પડે. એણે ઉધારની મુદત વધારી, એટલે આપણે પણ નફો ઘટાડીને માલ આપવો પડે. કોઈ ઉપરથી દંડો નથી મારતું. છતાં આજુબાજુની દુકાનોનું પાર્શ્વ બળ એટલું તીવ્ર બને છે કે આખો ધંધો અનિચ્છાએ પણ એ જ દિશામાં ખેંચાઈ જાય છે.

જ્યારે તમે આજુબાજુવાળાના વર્તનને જોઈને તમારી ચાલ નક્કી કરવા લાગો, ત્યારે તમે સ્વતંત્ર રહેતા નથી. ઊભા દબાણ સામે તો માણસ બળવો પણ કરી શકે, પણ બાજુમાંથી આવતા આ છૂપા દબાણ સામે લોકો વિરોધ પણ નોંધાવતા નથી. એ માત્ર દેખાદેખીમાં ઘસડાય છે. જે દીવાલ ઊભો ભાર ઝીલવા માટે તૈયાર થઈ હોય, તે ઘણી વાર આડા ઝાપટામાં તૂટી જતી હોય છે.

ઉપરથી પડતા વજન કરતાં બાજુમાંથી લાગતી કોણીઓ માણસનું સંતુલન વહેલું બગાડે છે.