હોરિઝોન્ટલ એમ્પાયર

સામ્રાજ્ય બે રીતે બને. એક ઊંડું અને બીજું પહોળું. જ્યારે કોઈ રાજા કે વેપારી એક જ જગ્યાએ ઊંડા મૂળ નાખવાને બદલે ચારેય દિશામાં જમીન કબજે કરવા દોડે, ત્યારે હોરિઝોન્ટલ એમ્પાયર બને છે. આ કોઈ શૈક્ષણિક મનોવિજ્ઞાનનો નિયમ નથી. બિઝનેસ, વિડિયો ગેમ્સ અને ઇતિહાસના વિશ્લેષણમાં વપરાતો એક વ્યવહારુ શબ્દપ્રયોગ છે. તેનો ચોક્કસ જનક કોણ છે તે જાણીતું નથી. પરંતુ આ ખ્યાલ માનવસ્વભાવની એક જૂની નબળાઈ છતી કરે છે: ઊંડાણમાં ઉતરવાની મહેનતથી ભાગીને સપાટી પર વિસ્તાર વધારવો.

આ માનસિકતામાં ઊંડાઈ કરતાં ક્ષેત્રફળનું આકર્ષણ વધારે હોય છે. માણસ એક વિષય, એક હુનર કે એક ધંધામાં માસ્ટરી મેળવતો નથી. તે દરેક દિશામાં પગ પેસારો કરે છે. પરિણામે સામ્રાજ્ય મોટું દેખાય છે, પણ સાવ છીછરું હોય છે. જમીન હજાર એકર હોય, પણ પાણી ક્યાંય ન મળે. જ્યારે કટોકટી આવે ત્યારે સરહદો સાચવવામાં જ તમામ તાકાત ખર્ચાઈ જાય છે. કેન્દ્ર નબળું પડે એટલે પત્તાંના મહેલની જેમ આખો વિસ્તાર તૂટી પડે છે.

દિલ્હીના મુખર્જી નગરમાં કે અમદાવાદના પુસ્તકાલયોમાં સરકારી નોકરીની તૈયારી કરતા યુવાનો આ છીછરા સામ્રાજ્યના ઉત્તમ ઉદાહરણ છે. ધારો કે કિશન યુપીએસસીની તૈયારી કરે છે. તે એક વિષયના પાયાના ખ્યાલો સ્પષ્ટ કરવાને બદલે બજારમાંથી પંદર પ્રકારના સામયિકો અને ગાઈડબુક્સ ભેગી કરે છે. ટેબલ પર ઇતિહાસ, અર્થશાસ્ત્ર, બંધારણ અને વર્તમાન પ્રવાહોના થોથાં ગોઠવીને તે પોતે સમ્રાટ હોય તેવો ભ્રમ પાળે છે. તે તલાટીથી માંડીને કલેક્ટર સુધીના તમામ ફોર્મ ભરે છે. દરેક વિષયની ઉપલક માહિતી છે, પણ ઊંડાણ શૂન્ય છે.

આવા ઉમેદવારોને લાગે છે કે તેઓ મોટો વિસ્તાર જીતી રહ્યા છે. હકીકતમાં તેઓ પોતાની ઊર્જાને પાતળી છાશની જેમ વહાવી રહ્યા છે. પરીક્ષાના દિવસે જ્યારે વિશ્લેષણાત્મક સવાલ પૂછાય ત્યારે આ ક્ષિતિજીય સામ્રાજ્ય ધ્વસ્ત થઈ જાય છે. એક જ કૂવો ઊંડો ખોદ્યો હોત તો મીઠું પાણી મળ્યું હોત. તેની જગ્યાએ એમણે આખી ધરતી પર માત્ર ધૂળ ઉડાડી.

જે માણસ દરેક દિશામાં દોડે છે, તે ક્યાંય પહોંચતો નથી; પહોળાઈ એ ઊંડાઈનો વિકલ્પ ક્યારેય નથી હોતી.