એટો સિદ્ધાંત

ઝડપ અને ચોકસાઈ વચ્ચે જૂની દુશ્મની છે. કાં તો કામ ઝડપથી પતે, કાં તો પૂરી કાળજીથી થાય. બંને એકસાથે સો ટકા શક્ય નથી. આ વાસ્તવિકતાને ડેનિશ સેફ્ટી સાયન્ટિસ્ટ એરિક હોલનાગેલે ૨૦૦૯ના પુસ્તકમાં એક નામ આપ્યું: એટો પ્રિન્સિપલ. એટલે કે 'એફિશિયન્સી-થરોનેસ ટ્રેડ-ઓફ'. માણસ જ્યારે પણ કોઈ સિસ્ટમમાં કામ કરે છે ત્યારે તે આ બે છેડા વચ્ચે સતત સોદાબાજી કરતો રહે છે. સંસાધન અને સમય મર્યાદિત હોય ત્યારે આપણે પૂર્ણતાનો ભોગ આપીને ગાડું ગબડાવીએ છીએ.

જ્યાં સુધી બધું બરાબર ચાલે છે ત્યાં સુધી આ બાંધછોડને 'સ્માર્ટ વર્ક' ગણવામાં આવે છે. મેનેજર પીઠ થાબડે છે. પણ જે દિવસે નાની ભૂલથી મોટી હોનારત સર્જાય, એ જ બાંધછોડને લોકો 'બેદરકારી' કહીને વખોડે છે. હોલનાગેલની ખરી દલીલ આ છે: સફળતા અને નિષ્ફળતાના મૂળિયાં અલગ નથી હોતા. બંને એક જ કુદરતી આદતમાંથી જન્મે છે, શોર્ટકટ લેવાની વૃત્તિમાંથી. સિસ્ટમ પોતે જ માણસ પાસેથી ઝડપ માંગે છે, અને પછી ભૂલ પડે ત્યારે નિયમોનું પુસ્તક બતાવે છે.

આપણી સરકારી કચેરીઓ આ સિદ્ધાંતની સૌથી જીવતી જાગતી પ્રયોગશાળા છે. તાલુકા પંચાયત કે કલેક્ટર કચેરીમાં બેઠેલા બાબુને જુઓ. ટેબલ પર ફાઈલોનો પહાડ ખડકાયેલો હોય. ઉપરી અધિકારીનો ઓર્ડર હોય કે સાંજ સુધીમાં સો અરજીઓનો નિકાલ થવો જ જોઈએ. હવે પેલા ક્લાર્ક પાસે બે જ રસ્તા છે. કાં તો એ દરેક કાગળ, દરેક સોગંદનામું અને સહી બારીકાઈથી ચકાસે—જેમાં આખો મહિનો નીકળી જાય. અથવા ફટાફટ રબર સ્ટેમ્પ મારીને સહીઓ ઘસવા માંડે.

બાબુ હંમેશાં ઝડપ પસંદ કરશે. તેને સિસ્ટમમાં ટકી રહેવા માટે ફાઈલોનો નિકાલ કરવો પડે છે, ચોકસાઈ રાખવા જતાં એ 'ધીમો' સાબિત થાય. પણ વર્ષો પછી જ્યારે કોઈ કૌભાંડ પકડાય ત્યારે પંચાયત બેસે છે. તપાસ કમિશન પૂછે છે કે નિયમ નંબર બાર મુજબ વેરિફિકેશન કેમ ન કર્યું? સિસ્ટમ ભૂલી જાય છે કે તેણે પોતે જ માણસને એટલો સમય કે સાધન આપ્યા નહોતા કે તે સંપૂર્ણ ચોકસાઈ રાખી શકે.

ઝડપ જોઈએ ત્યારે આપણે શોર્ટકટને આવડત કહીએ છીએ, અને અકસ્માત થાય ત્યારે એ જ શોર્ટકટને ગુનો ગણીએ છીએ.