ઇતિહાસકારનો ભ્રમ

પાછળ વળીને જોવું સહેલું છે. પરિણામ આવી ગયા પછી ભૂતકાળનું વિશ્લેષણ કરવું એથીય વધુ આસાન છે. આ આખી રમતને ઇતિહાસકારો અને વિચારકો 'હિસ્ટોરીયન્સ ફેલેસી' કહે છે. અમેરિકન ઇતિહાસકાર ડેવિડ હેકેટ ફિશરે ૧૯૭૦ના પુસ્તકમાં આ ભૂલ ખુલ્લી પાડી હતી. આ ભ્રમ ત્યારે જન્મે છે જ્યારે આપણે ભૂતકાળના માણસો પાસેથી એવી અપેક્ષા રાખીએ છીએ કે ભવિષ્યમાં શું થવાનું છે તેની તેમને પહેલેથી ખબર હોવી જોઈતી હતી.

આપણે આજના ચશ્મા ચડાવીને જૂના જમાનાની અદાલત ભરીએ છીએ. જ્યારે કોઈ રાજા, સેનાપતિ કે રાજકારણી નિર્ણય લેતો હતો, ત્યારે તેની સામે ધુમ્મસ હતું. તેને પરિણામ ખબર નહોતી. પણ આજના ઇતિહાસકાર પાસે આખી કુંડળી તૈયાર હોય છે. એ આરામખુરશીમાં બેસીને ચુકાદો આપે છે: 'તેણે આવું નહોતું કરવું જોઈતું.' આ બૌદ્ધિક અહંકાર સિવાય કશું નથી.

આપણા દેશમાં આઝાદીની લડત કે દેશના ભાગલાની ચર્ચા કાઢો એટલે આ ભ્રમ વકરતો દેખાય. ૧૯૪૭માં બેઠેલા નેતાઓને તમે આજની તારીખમાં બેસીને સલાહ આપો છો. 'સરદાર પટેલે આમ કર્યું હોત તો...' કે 'નેહરુએ કાશ્મીર મુદ્દે પેલું પગલું ન ભર્યું હોત તો...' તે વખતે દિલ્હીની સડકો પર લાશો રઝળતી હતી, તિજોરી ખાલી હતી અને સેનાના બે ટુકડા થઈ રહ્યા હતા. તે ઘડીએ લીધેલા નિર્ણયોને આજની સલામત એરકન્ડિશન્ડ કેબિનમાં બેસીને માપવા એ સસ્તો વિહાર છે.

આપણે વ્યવહારમાં પણ આ જ અવિવેક કરીએ છીએ. શેરબજાર તૂટી ગયા પછી આપણે દલાલને પૂછીએ છીએ કે તેં પહેલેથી શેર કેમ ન વેચી દીધા? કંપની ડૂબી ગયા પછી મેનેજર મૂરખ લાગે છે. સંકટ પૂરું થયા પછી દરેક માણસ પંડિત બની જાય છે. કોઈના ભૂતકાળના નિર્ણયનું મૂલ્યાંકન કરતી વખતે માત્ર એક જ વાત જોવી જોઈએ: તે ક્ષણે તેની પાસે કઈ માહિતી હતી? જો આ સવાલ ભૂલી જશો, તો તમે વિશ્લેષક નહીં પણ માત્ર છીંડે ચડેલા ચોરને ગાળો ભાંડતા વટેમાર્ગુ સાબિત થશો.

પરિણામ જાણી લીધા પછી ભવિષ્ય ભાખવું એ કોઈ બુદ્ધિ નથી, સસ્તી ચતુરાઈ છે.