હિપસ્ટર અસર

ભીડથી અલગ દેખાવાની ઘેલછા ઘણી વાર તમને ફરી ભીડનો જ હિસ્સો બનાવી દે છે. આ વિરોધાભાસનું નામ છે હિપસ્ટર અસર. ગણિતશાસ્ત્રી જોનાથન તુબુલે ૨૦૧૪માં આ બાબત પર એક રસપ્રદ સંશોધનપત્ર લખ્યું હતું. એમણે સાબિત કર્યું કે જ્યારે લોકો મુખ્ય પ્રવાહનો વિરોધ કરવા એક જ સમયે નીકળે છે, ત્યારે તે બધા અજાણતાં જ એક સરખા વર્તન તરફ ધકેલાઈ જાય છે. મૂળ વિચાર એવો હોય છે કે મારે બીજા કોઈ જેવા નથી થવું. પરિણામ એ આવે છે કે બધા બળવાખોરો એક જ બીબામાં ઢળી જાય છે.

આ કોઈ માનસિક બીમારી નથી, સામાન્ય આંકડાશાસ્ત્ર છે. જ્યારે તમે કોઈ ચાલુ ટ્રેન્ડને નકારો છો, ત્યારે તમારી પાસે પસંદગીના વિકલ્પો મર્યાદિત થઈ જાય છે. દુનિયા જે કરે છે તેનાથી બરાબર ઊંધું જ કરવું એ પણ એક પ્રકારની ગુલામી છે. તમે સ્વતંત્ર નથી રહેતા, સામેના પ્રવાહના પ્રતિક્રિયાવાદી બની જાઓ છો. મૂળ ટોળામાંથી છૂટા પડીને તમે વાસ્તવમાં એક નવું, સમાંતર ટોળું જ રચી કાઢો છો. ત્યાં પણ એ જ નિયમો અને એ જ દેખાડો શરૂ થાય છે.

આપણા ધાર્મિક ઉત્સવો કે નવરાત્રિમાં આ તમાશો બરાબર જોવા મળે છે. અમદાવાદ કે વડોદરાના પોશ ક્લબ્સમાં ગરબાના શોખીનો કહેશે કે અમે પેલી સામાન્ય શેરીઓમાં નથી રમતા, કારણ કે ત્યાં બહુ ભીડ અને ઘોંઘાટ હોય છે. એ યુવાનો દાવો કરશે કે અમે ઓર્ગેનિક, માટીના વાસણો વાળી અને પ્યોર ટ્રેડિશનલ શેરી ગરબી શોધી કાઢી છે. પછી પરિણામ શું આવે છે? બધા કહેવાતા ક્લાસી લોકો એક જ પ્રાચીન ગણાતી પોળમાં ભેગા થાય છે. ત્યાં ખાસ કચ્છી ભરતકામના સરખા કુરતા, સરખી સ્ટાઈલની મોજડી અને એક સરખા ફિલ્ટર વાળા ફોટા પડે છે. જે ભીડથી બચવા ભાગ્યા હતા, એ જ ભીડ પોતે ઊભી કરી દે છે.

બળવો જ્યારે સામૂહિક બને ત્યારે તે પોતાની મૌલિકતા ગુમાવી બેસે છે. અસલિયત ક્યારેય ઘોષણા કરીને નથી જીવાતી. જે ક્ષણે તમે અલગ દેખાવાની સભાન મથામણ કરો છો, તે જ ક્ષણે તમે બીજા કોઈની નકલ કરવાના ચક્કરમાં ફસાઈ જાઓ છો.

ટોળાથી જુદા દેખાવાની જીદ આખરે તમને બીજા એક ટોળાના વડા બનાવી દે છે.