છૂપી ઉપયોગીતા

કોઈ વસ્તુ શું કરી શકે છે તે હંમેશાં નજર સામે હોતું નથી. મનોવિજ્ઞાન અને ડિઝાઇનની ભાષામાં આને 'હિડન એફોર્ડન્સ' કહે છે. વિલિયમ ગાવરે ૧૯૯૧ના એક સંશોધનપત્રમાં આ શબ્દ આપ્યો હતો. જેમ્સ ગિબ્સનના વિચારને એમણે આગળ વધાર્યો. સાદી વાત એટલી છે કે વસ્તુની અંદર એક તાકાત કે ઉપયોગ છુપાયેલો છે, પણ એનો કોઈ દેખીતો સંકેત બહાર નથી. જ્યાં સુધી તમે ધક્કો ન મારો, અડપલું ન કરો કે અખતરો ન કરો, ત્યાં સુધી એ ક્ષમતા અદ્રશ્ય રહે છે. દુનિયા આપણને જે બતાવે છે, તેના કરતાં વસ્તુઓમાં ઘણું વધારે છુપાયેલું હોય છે.

આપણે સંકેતોના ગુલામ છીએ. દરવાજા પર હેન્ડલ હોય તો ખેંચીએ છીએ, સપાટ પ્લેટ હોય તો ધક્કો મારીએ છીએ. આ દેખીતી સગવડ છે. પણ ખરી મજા છૂપી શક્યતાઓમાં છે. સ્માર્ટફોનની સ્ક્રીન પર અમુક મેનૂ ત્યારે જ ખુલે છે જ્યારે તમે લાંબો સમય આંગળી દબાવી રાખો. ત્યાં કોઈ બોર્ડ નથી મારેલું કે 'અહીં દબાવો'. જે શોધે છે, તેને મળે છે. બાકીના લોકો સપાટી પર જીવીને ખુશ રહે છે. મોટા ભાગના લોકો વ્યવસ્થા કે સાધનોની છૂપી ક્ષમતાઓ વાપર્યા વગર જ આખી જિંદગી કાઢી નાખે છે.

આપણી શિક્ષણ વ્યવસ્થા આનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે. કોટા કે અમદાવાદના નવરંગપુરામાં ચાલતા નીટ કે જેઈઈના કોચિંગ ક્લાસિસ જુઓ. મોટા ભાગના વિદ્યાર્થીઓ માટે એ માત્ર ત્રણ કલાક બેસીને બોર્ડ પરથી નોટ્સ ઉતારવાની જગ્યા છે. પણ કોઈ એક હોશિયાર છોકરો એ ક્લાસરૂમની છૂપી ઉપયોગીતા પકડી પાડે છે. એ જાણે છે કે અહીં સાચું મૂલ્ય પ્રોફેસરના વ્યાખ્યાનમાં નથી, પણ લેક્ચર પત્યા પછી સ્ટાફરૂમમાં બેસીને પૂછાતા અણિયાળા સવાલોમાં છે. એ આખી સિસ્ટમનો ઉપયોગ માત્ર ભણવા માટે નહીં, પ્રોફેસરના મગજનો અર્ક ચૂસવા માટે કરે છે. કોચિંગ ઇન્સ્ટિટ્યૂટની ખરી તાકાત એના બ્રોશરમાં છપાયેલી નથી હોતી.

જે દેખાય છે તે સરેરાશ માણસો માટે છે. જે છુપાયેલું છે તે પારખુઓ માટે છે. કરિયર, સંબંધો કે પુસ્તકો—બધામાં એક અગોચર ક્ષમતા પડેલી હોય છે. સામાન્ય માણસ નિયમો વાંચીને અટકી જાય છે, જ્યારે હોશિયાર માણસ નિયમોની વચ્ચેની ખાલી જગ્યાઓ તપાસે છે. જીવન કોઈ રેડીમેડ મેન્યુઅલ સાથે નથી આવતું. સાચાં સાધનો હંમેશાં સાદાં દેખાતાં હોય છે.

દુનિયા જે પીરસે છે તેટલું જ વાપરશો, તો છેતરાશો. અસલ તાકાત હંમેશાં છૂપી જ હોય છે.