હેન્ડીકેપ સિદ્ધાંત

મોરના પીંછા સુંદર હોય છે, પણ એ ઊડવા માટે ભારે મુસીબત છે. શિકારી પાછળ પડે ત્યારે એ લાંબી પૂંછડી જીવલેણ સાબિત થઈ શકે. છતાં ઢેલ હંમેશાં સૌથી ભારે અને ભપકાદાર પીંછાવાળા મોરને જ પસંદ કરે છે. આવો બોજ ઊંચકીને પણ જે જીવી ગયો, એ જ સાચો મરદ. આ સાદું જીવવિજ્ઞાન છે. પોતાની શક્તિ સાબિત કરવા માટે જાણીજોઈને મુશ્કેલી કે નુકસાન વહોરી લેવું, જેથી સામેવાળાને તમારી અસલ તાકાત પર ભરોસો બેસે.

આ વિચાર ઇઝરાયલી જીવવિજ્ઞાની એમોત્ઝ ઝહાવીએ ઈ.સ. ૧૯૭૫માં રજૂ કર્યો હતો. એમણે કહ્યું કે સંકેતો જો સસ્તા હોય તો કોઈ પણ લુચ્ચો નકલ કરી લે. ખોટું બોલવું આસાન છે, પણ નકલી ખર્ચ કરવો અશક્ય છે. જે સિગ્નલ મોંઘું પડે, જેમાં ખરેખર કશુંક ગુમાવવાનું જોખમ હોય, દુનિયા ફક્ત એને જ સાચું માને છે. તમારી પાસે ખરેખર તાકાત હોય તો જ તમે આવી મોંઘી મૂર્ખામી અફોર્ડ કરી શકો. ગરીબ માણસ રૂપિયા બાળી ન શકે, બાદશાહ જ સળગાવી શકે.

માણસો પ્રાણીઓ કરતાં વધુ ચાલાક છે, એટલે એ આ સિદ્ધાંતનો ઉપયોગ સતત કરે છે. રિયલ એસ્ટેટના બજારમાં આ ખેલ બરાબર જોવા મળે છે. અમદાવાદ કે સુરતમાં નવો લક્ઝરી પ્રોજેક્ટ મુકનારો બિલ્ડર એન્ટ્રન્સ પર ત્રણ માળ જેટલો ઊંચો, સંગેમરમરનો ભવ્ય ગેટ બનાવે છે. વચ્ચે બે કરોડનું મોંઘું આર્ટવર્ક મુકશે અને આખો દિવસ ખાલી ચાલતા ફુવારા પાછળ લાખોનું પાણી ઉડાડશે. ફ્લેટ ખરીદનારને ફુવારાથી કોઈ અંગત ફાયદો નથી. પણ એ બગાડ જોઈને ખરીદનારનું મગજ શાંત થાય છે. બિલ્ડર સંકેત આપે છે કે મારી પાસે એટલા પૈસા ફાલતુ પડ્યા છે કે હું પ્રોજેક્ટ અધૂરો મૂકીને નહીં ભાગું.

સોસાયટીમાં રહેતા નરેશભાઈ જરૂર ન હોય તો પણ સો ગજની મોટી ઓપન બાલ્કની રાખે છે. એ બાલ્કનીમાં વર્ષે એક લાખનો મેઇન્ટેનન્સ ખર્ચ થાય છે. પણ એ નકામી જગ્યા જ એમનો મોભો છે. કિંમતી વસ્તુ ખરીદવી એ તાકાત નથી, કિંમતી વસ્તુનો નકામો ઉપયોગ કરીને જીવી બતાવવું એ ખરી તાકાત છે. માણસ પોતાની વિશ્વસનીયતા સાબિત કરવા માટે પોતે જ પગ પર કુહાડી મારે છે, જેથી લોહી જોઈને દુનિયા માને કે હાડકાં મજબૂત છે.

જે સંકેત મફતમાં મળે એ જુઠ્ઠો હોય છે; વિશ્વાસ હંમેશાં એનો જ બેસે જે પોતાની જાતને લૂંટાવીને મોટો દેખાય છે.