હમ્મુરાબીનો કાયદો

જો કોઈ કડીયો મકાન ચણે અને એ મકાન તૂટી પડવાથી માલિકના દીકરાનું મોત થાય, તો સજા તરીકે કડીયાના પોતાના દીકરાને પણ મોતની સજા મળવી જોઈએ. આ નિયમ પ્રાચીન બેબિલોનના રાજા હમ્મુરાબીનો હતો. હમ્મુરાબીનો કાયદો આશરે ઈસવીસન પૂર્વે ૧૭૫૦ની આસપાસ પથ્થરના વિશાળ થાંભલા પર કોતરવામાં આવ્યો હતો. આજે આખી દુનિયા જેને ‘આંખના બદલામાં આંખ’ તરીકે ઓળખે છે, તેનો અસલ મતલબ માત્ર બદલો લેવાનો નહોતો. એનો અસલ સિદ્ધાંત હતો: સપ્રમાણ જોખમ અને અંગત જવાબદારી.

આધુનિક વિચારક નસીમ નિકોલસ તાલેબે પોતાના પુસ્તક ‘સ્કિન ઇન ધ ગેમ’માં આ કાયદાને નવો સંદર્ભ આપ્યો. જો તમારા નિર્ણયોના નુકસાનની કિંમત બીજા કોઈએ ચૂકવવી પડતી હોય, તો તમારો નિર્ણય ક્યારેય ઈમાનદાર ન હોઈ શકે. હમ્મુરાબીના કાયદાનો સાદો તર્ક એ હતો કે ભૂલ કરનાર વ્યક્તિ પરિણામથી સુરક્ષિત રહી શકે નહીં. જ્યાં સુધી પોતાના શરીર કે ખિસ્સા પર આંચ ન આવે, ત્યાં સુધી માણસ બેપરવાહ રહે છે.

આપણા સમાજમાં લગ્ન અને સગાઈના સોદા કરતી વખતે આ નિયમની ગેરહાજરી સ્પષ્ટ દેખાય છે. ધારો કે નાત-જાતના વડીલો કે વચેટિયા કાકા કોઈ યુવકના વખાણના પુલ બાંધીને સંબંધ નક્કી કરાવી દે છે. છોકરો વ્યસની નીકળે કે જુગારી, લગ્ન પછી છોકરીની જિંદગી નર્ક બની જાય. પણ પેલા વચેટિયા કાકાને કોઈ ફરક પડે છે? જરાય નહીં. એ તો આગળના લગ્નમાં જમણવારનો આનંદ માણતા હોય છે. તેમણે બીજાના ભવિષ્યનો જુગાર રમ્યો, કારણ કે તેમની પોતાની કોઈ જવાબદારી નહોતી.

જો આપણા સમાજમાં હમ્મુરાબીનો નિયમ લાગુ હોત તો? ખોટી ભલામણ કરનાર વચેટિયાએ છોકરીના ભરણપોષણનો અડધો ખર્ચ પોતાના ખિસ્સામાંથી આપવો પડત. પરિણામે, લોકો બીજાના જીવન વિશે મનફાવે તેવી સલાહ આપતા પહેલાં સો વાર વિચાર કરત. સલાહ મફતમાં વહેંચવી બહુ સહેલી છે, પણ તેની કિંમત ચૂકવવી અઘરી છે.

જે માણસનું રમતમાં કશું દાવ પર નથી લાગ્યું, એની સલાહ પર ક્યારેય ભરોસો ન કરવો.