જટિલ ધારણાનો ગૂંચવાડો

અંગ્રેજીમાં એક શબ્દપ્રયોગ વપરાય છે: ‘હેરી હાયપોથીસિસ’. કોઈ એક પુસ્તકે કે જાણીતા ચિંતકે આ નામ સત્તાવાર રીતે ઘડ્યું હોય તેવા પુરાવા મળતા નથી. પરંતુ આ શબ્દ જે સમસ્યા તરફ આંગળી ચીંધે છે તે જૂની અને વાસ્તવિક છે. વિચાર સરળ હોવો જોઈતો હતો, પણ માણસે એની આસપાસ એટલી બધી અણધારી શરતો અને ગૂંચવાડા લપેટી દીધા કે મૂળ વાત જ ગાયબ થઈ ગઈ. વાળના ગૂંચળા જેવી જટિલ ધારણાઓ આપણને સાચી દિશા આપવાને બદલે વધારે ભટકાવી મૂકે છે.

વિજ્ઞાનનો જૂનો નિયમ કહે છે કે જે સમજૂતી સૌથી સીધી હોય તે સાચી હોવાની શક્યતા વધુ હોય છે. પણ વ્યવહારમાં માણસ ઊંધું કરે છે. આપણે આપણી નિષ્ફળતાઓ કે અસમર્થતાઓને છુપાવવા માટે ધારણાઓને જાણીજોઈને અટપટી બનાવીએ છીએ. જો કોઈ યોજના કામ ન કરે, તો માણસ સીધો સ્વીકાર નહીં કરે. તે અંદર દસ નવા ચલ ઊભા કરશે. ધારણા જેટલી ગૂંચવાયેલી, તેટલી તેની સામે દલીલ કરવી અઘરી. આ માનસિક રમત માત્ર આપણો અહંકાર સાચવવા માટે રમાય છે.

આ ગૂંચવાડો આપણા શિક્ષણ અને સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓના અખાડામાં રોજ જોવા મળે છે. કોટા કે ગાંધીનગરના ટ્યુશન ક્લાસમાં કોઈ વિદ્યાર્થી ગણિતના દાખલામાં અટવાય એટલે શિક્ષક ઘણીવાર સીધો રસ્તો બતાવવાને બદલે ચાર નવી અટપટી પદ્ધતિઓ થોપી દે છે. વિદ્યાર્થી માને છે કે પરીક્ષા પાસ ન થઈ કારણ કે કાગળનો રંગ બરાબર નહોતો, વાંચવાના કલાકોનું ગણિત વિષમ હતું કે પછી કોઈ ખાસ અઘરી ટેકનિક છૂટી ગઈ. વાસ્તવિકતા સાવ સાદી હોય છે: મૂળભૂત પાયો કાચો હતો અને મહેનત ઓછી પડી હતી. પણ સાદો સત્યનો સ્વીકાર કરવા કરતાં ગૂંચવાયેલી થિયરી બનાવીને ફરવું મનને વધારે આશ્વાસન આપે છે.

જે ધારણાને સાબિત કરવા માટે તમારે દસ વધારાની શરતો મૂકવી પડે, તે વિચારમાં જ ખોટ છે. બુદ્ધિશાળી માણસ જટિલતાથી પ્રભાવિત નથી થતો, તે સાદગી શોધે છે. ગૂંચવાયેલી દલીલો ઘણીવાર ઊંડાણનો ઢોંગ હોય છે, જ્ઞાન નહીં.

જે વિચારને સમજાવવા પાંચ વિશેષણો અને દસ બહાના જોઈએ, તે વિચાર નથી પણ અહંકારનો બચાવ છે.