ઊંચા-નીચાનો ચતુષ્કોણ

કોઈપણ જટિલ પરિસ્થિતિને સમજવા માટે મેનેજમેન્ટની દુનિયા અવારનવાર બે બાય બેનો ચોરસ બનાવી દે છે. આ માળખામાં ચાર ખૂણા હોય છે. એમાંના બે ખૂણા સાવ સીધા હોય છે: બધું સારું અથવા બધું ખરાબ. ખરી ગડમથલ બાકીના બે વિરોધાભાસી ખાનાઓમાં સર્જાય છે, જેને આપણે 'હાઈ-લો' અને 'લો-હાઈ' કહી શકીએ. એક તરફ ક્ષમતા ઊંચી પણ નિયંત્રણ ઓછું, બીજી તરફ અધિકાર ઊંચો પણ પરિણામ આપવાની શક્તિ સાવ તળિયે. મોટાભાગની સંસ્થાઓ અને વ્યવસ્થાઓ આ બે વિષમ ખૂણાઓની વચ્ચે જ ફસાઈને તરફડિયાં મારતી હોય છે.

આ ચોક્કસ શબ્દપ્રયોગ કયા અર્થશાસ્ત્રીએ કે પુસ્તકે પહેલી વાર વાપર્યો તે નોંધાયેલું નથી. આધુનિક બિઝનેસ અને વિશ્લેષણના સાહિત્યમાં આવા ચતુષ્કોણો અસંખ્ય નામોથી ફરતા રહે છે. મૂળ વિચાર એ છે કે જ્યારે બે વિરોધી પરિમાણો સામસામે અથડાય છે, ત્યારે માણસ પોતાની ખરી ભૂમિકા ભૂલી જાય છે. સત્તા વધુ હોય અને સમજ ઓછી હોય ત્યારે ઘમંડ જન્મે છે. સામે પક્ષે જવાબદારી પુષ્કળ હોય પણ નિર્ણય લેવાની છૂટ ન હોય ત્યારે માણસ અંદરથી તૂટી જાય છે.

આ વાતનું સૌથી સચોટ ચિત્ર આપણા પરંપરાગત સંયુક્ત કુટુંબમાં જોવા મળે છે. ઘરમાં એક મોટેરા વડીલ હોય છે જેમનો આદર અને અધિકાર આસમાને હોય છે, પણ બદલાતા જમાનાની વ્યવહારિક સમજ શૂન્ય હોય છે. એ ઊંચા અધિકાર અને નીચી સમજવાળા ખાનામાં બેઠા છે. બીજી બાજુ ઘરનો ભણેલો-ગણેલો યુવાન દીકરો છે, જે આખી દુનિયા સમજે છે અને કમાય પણ છે. પણ રસોડાની દાળમાં મીઠું કેટલું નાખવું કે દીકરીને કઈ સ્કૂલમાં ભણાવવી એનો આખરી નિર્ણય લેવાની તેને છૂટ નથી. તે ઊંચી ક્ષમતા પણ નીચી સત્તાવાળા ખૂણામાં કેદ છે.

આ વિરોધાભાસ ઘરમાં અજંપો પેદા કરે છે. જેની પાસે સત્તા છે એ દિશા જાણતો નથી, અને જે રસ્તો જાણે છે એના હાથ બાંધેલા છે. જ્યાં સુધી આ વિષમતા સુધરતી નથી, ત્યાં સુધી કોઈ પણ કુટુંબ કે પેઢી માત્ર સંઘર્ષમાં જ શક્તિ વેડફે છે. સંવાદ વગરનો ચતુષ્કોણ છેવટે સંબંધોનો બોજ બની જાય છે.

અધિકાર વગરની આવડત હતાશા જન્માવે છે, અને આવડત વગરનો અધિકાર વિનાશ નોતરે છે.