ગટરબોલિંગ વિષમતા

તમે જોરદાર મહેનત કરો છો. તમારી ગતિ અદભુત છે, ઉર્જા બેજોડ છે અને શરૂઆતમાં બધું બરાબર નિશાન પર જતું દેખાય છે. છતાં છેલ્લે હાથમાં શૂન્ય આવે છે. બોલિંગની રમતમાં દડો હાથમાંથી છૂટે ત્યારે લાગે કે સીધો તમામ પિન ઉડાવી દેશે, પણ રસ્તામાં સેંકડો સેન્ટીમીટરનો નાનો ફાંટો પડે છે અને દડો સીધો બાજુની ગટરમાં ગબડી જાય છે. આ જ છે ગટરબોલિંગ. પ્રયાસમાં કોઈ ખોટ નહોતી, પણ દિશાની સહેજ ચૂક આખી મહેનતને કચરાપેટીમાં ધકેલી દે છે.

આ વિચાર મનોવૈજ્ઞાનિક એડમ માસ્ટ્રોઇઆન્નીએ ૨૦૨૪માં પોતાના લખાણ 'એક્સપેરિમેન્ટલ હિસ્ટ્રી'માં રજૂ કર્યો હતો. એમણે સ્પષ્ટ ચેતવણી આપી કે ઊંચી કાર્યક્ષમતા અને આકરી મહેનત ક્યારેય સફળતાની ગેરંટી નથી હોતી, જો તમારો કોણ સહેજ પણ ખોટો હોય. માણસ જ્યારે થાકીને લોથપોથ થઈ જાય ત્યારે માને છે કે એણે ઘણું સાધ્ય કર્યું. વાસ્તવમાં એ માત્ર ખોટા રસ્તે પૂરપાટ દોડતો હતો.

આ આપણી સૌથી મોટી માનસિક ભૂલ છે. આપણે પરિણામ કરતાં પરસેવાને વધારે પૂજીએ છીએ. શરૂઆતમાં બધું ટ્રેક પર દેખાય એટલે આપણે ચકાસણી કરવાનું બંધ કરી દઈએ છીએ. ખોટી દિશામાં લગાવેલું પ્રચંડ બળ તમને લક્ષ્યની નજીક નથી લાવતું, પણ વિનાશની ખાઈમાં વધુ ઝડપથી ફેંકે છે. ખરાબ પ્રયાસ કરતા સહેજ ખોટો પ્રયાસ વધુ ખતરનાક છે, કારણ કે એ સફળતાનો ભ્રમ ઊભો કરે છે.

આપણા મધ્યમવર્ગીય પરિવારોમાં આ રોજ બને છે. હિતેશભાઈ વીસ વર્ષથી મહિનાના પચાસ હજાર રૂપિયા બચાવવા દિવસ-રાત એક કરે છે. પણ એ બધી બચત એવા પરંપરાગત એન્ડોવમેન્ટ વીમા અને ખરાબ વ્યાજના ફિક્સ્ડ ડિપોઝિટમાં નાખે છે જ્યાં મોંઘવારી સામે વળતર ધોવાઈ જાય છે. વળી ઉપરથી મોટો હોમ લોનનો હપ્તો માથે બાંધે છે. મહેનતમાં કોઈ ખામી નહોતી, લોહી પરસેવો એક કર્યો, પણ પાંસઠ વર્ષે પહોંચ્યા ત્યારે ખબર પડી કે નિવૃત્તિ માટે હાથ ખાલી છે. દડો ખૂબ ઝડપથી ફેંકાયો હતો, પણ ગટરમાં જઈ પડ્યો.

ઝડપ ગમે તેટલી શાનદાર હોય, જો રસ્તો એક ડિગ્રી પણ ખોટો હશે તો મંજિલ ખાડો જ હશે. પરસેવો પાડતાં પહેલાં દિશા તપાસો, નહિતર આખી જિંદગી માત્ર પછડાટ જ મળશે.