માર્ગદર્શિત આત્મકથા

ઘરડા થવું એટલે માત્ર શરીરનું ઘસાવું નથી. એ સ્મૃતિઓનો ભાર એકલા હાથે ઊંચકવાની લાચારી પણ છે. મોટા ભાગના લોકો વૃદ્ધાવસ્થામાં પોતાની વાર્તા કોઈ સાંભળે તેની રાહ જોતા બેસી રહે છે. જેમ્સ બિરેન નામના અમેરિકન મનોવૈજ્ઞાનિકે ૧૯૭૦ના દાયકામાં આ પીડા જોઈ. તેમણે એક વ્યવસ્થિત રસ્તો કાઢ્યો: ગાઇડેડ ઓટોબાયોગ્રાફી. એટલે કે માર્ગદર્શિત આત્મકથા. આ કોઈ સાહિત્યિક નોબેલ પ્રાઇઝ માટેનું લખાણ નથી. આ એક જૂથમાં બેસીને, ચોક્કસ વિષયો પકડીને, પોતાના જીવનને ફરી તપાસવાની મનોવૈજ્ઞાનિક પ્રક્રિયા છે.

આ પદ્ધતિ કાલક્રમ મુજબ નથી ચાલતી. બાળપણથી શરૂ કરીને બુઢાપા સુધીની તવારીખ નથી લખવાની. અહીં દર અઠવાડિયે એક નવી થીમ અપાય છે. પૈસો, કારકિર્દી, પ્રેમ, કુટુંબ, મૃત્યુનો ડર કે આધ્યાત્મિક વળાંકો. સહભાગીઓ એ વિષય પર બે પાનાં ઘેર બેસીને લખે છે. પછી નાના જૂથમાં એકબીજા સામે મોટેથી વાંચે છે. કોઈ કોઈનું વ્યાકરણ સુધારતું નથી. કોઈ સલાહ આપતું નથી. માત્ર સાંભળે છે. પોતાની ભૂલો અને સફળતાઓને અજાણ્યા લોકો સામે શબ્દોમાં મૂકતી વખતે માણસ પોતાના અતીત સાથે સમાધાન કરી લે છે.

ન્યૂ જર્સી કે લંડનમાં સેટલ થયેલા આપણા નિવૃત્ત ગુજરાતી કાકાઓને જુઓ. દીકરો અને વહુ બંને કોર્પોરેટ નોકરીઓમાં દોડતાં હોય. પૌત્ર-પૌત્રીઓ અંગ્રેજીમાં બોલે અને ગુજરાતી સમજે નહીં. કાકા ઘરના બેડરૂમમાં બેસીને વતન, જૂની સ્કૂલ અને આણંદની ડેરીના દિવસો વાગોળ્યા કરે. જો તેમને કોઈ આ રીતે ચોક્કસ વિષય આપીને કાગળ પર ઉતારવાનું કહે, તો અંદરનો કકળાટ શમી જાય. એ જ્યારે લખે કે ૧૯૭૫માં વીઝા મળ્યા ત્યારે મનમાં કેટલો ભય હતો, ત્યારે એમને સમજાય છે કે પોતે કેટલું સહન કરીને અહીં સુધી પહોંચ્યા છે. આ આત્મખોજ અતીતના પસ્તાવા ધોઈ નાખે છે.

આપણને આપણી વાર્તાનો અંત ખબર નથી હોતી, પણ ભૂતકાળને કયા ચશ્માથી જોવો એ આપણા હાથમાં છે. માર્ગદર્શિત આત્મકથા સ્મૃતિઓને માત્ર સંગ્રહવા માટે નથી. એ પોતાની જાતને માફ કરવા માટેની ટેકનિક છે.

જીવન ત્યારે જ શાંતિથી પૂરું થાય, જ્યારે તમે પોતાના ભૂતકાળના સાક્ષી બનીને તેના પર સહી કરી શકો.