ગ્રાઉચો માર્ક્સ અસર

અમેરિકન હાસ્ય કલાકાર ગ્રાઉચો માર્ક્સે એક પ્રખ્યાત વાક્ય લખ્યું હતું: 'જે ક્લબ મને સભ્ય તરીકે સ્વીકારે, તેનો સભ્ય બનવામાં મને કોઈ રસ નથી.' આ માત્ર ચતુર રમૂજ નથી, આપણી માનસિક વિકૃતિ છે. માણસ જે વસ્તુ કે વ્યક્તિ મેળવી શકતો નથી, તેની પાછળ પાગલ રહે છે. પણ જેવી એ ચીજ તેને સરળતાથી સ્વીકારી લે, તરત તેની કિંમત તેની નજરમાં ઘટી જાય છે. આ વિચિત્ર અણગમાને ગ્રાઉચો માર્ક્સ અસર કહે છે. ભૌતિકશાસ્ત્રી જ્હોન ડી. બેરોએ તેને બ્રહ્માંડના સંદર્ભમાં પણ વાપરી હતી, પરંતુ સામાજિક જીવનમાં આ એક ગજબની બીમારી છે.

આ અસરનું મૂળ આપણા પોતાના નબળા આત્મસન્માનમાં છુપાયેલું છે. આપણને ઊંડે ઊંડે લાગે છે કે આપણે પોતે કદાચ એટલા લાયક નથી. એટલે જો કોઈ પ્રતિષ્ઠિત સંસ્થા, મોટો માણસ કે સુંદર જીવનસાથી આપણને સ્વીકારી લે, તો આપણને શંકા જાય છે. આપણું મન વિચારે છે કે જો આ સંસ્થા મારા જેવા સામાન્ય માણસને અંદર લઈ લેતી હોય, તો એનું ધોરણ જ હલકું હોવું જોઈએ. જેણે તમને નકાર્યા, એ શ્રેષ્ઠ; જેણે તમને આવકાર્યા, એ શંકાસ્પદ. આ અસલામતી આપણને સાચા અવસરોથી વંચિત રાખે છે.

આપણા ભારતીય ક્રિકેટના માહોલમાં આ નજારો અવારનવાર દેખાય છે. ધારો કે વડોદરાનો એક પ્રતિભાશાળી યુવાન ફાસ્ટ બોલર સ્થાનિક ક્લબમાં રમે છે. તે વર્ષો સુધી રાજ્યની રણજી ટ્રોફી ટીમમાં સ્થાન મેળવવા ઝૂરતો રહે છે. જ્યારે તેને પહેલી વાર ટીમમાં પસંદ કરવામાં આવે, ત્યારે શરૂઆતમાં ખુશી થાય છે. પણ પછી અચાનક તેનું મન પલટાય છે. તે વિચારવા લાગે છે કે આ પસંદગીકારો સાવ ભંગાર છે, તેમણે મારા જેવા સાધારણ ખેલાડીને લઈ લીધો મતલબ કે ટીમનું સ્તર સાવ પડી ગયું છે. તેને ટીમની કિંમત ઘટી ગયેલી લાગે છે અને તેનું પર્ફોર્મન્સ કથળી જાય છે.

સંબંધોમાં પણ આપણે આ જ ભૂલ કરીએ છીએ. જે માણસ આપણને પ્રેમ નથી કરતો, તેની પાછળ આપણે ભિખારીની જેમ દોડીએ છીએ. પણ જે વ્યક્તિ આપણને બિનશરતી સ્વીકારે છે, તેની કિંમત આપણે કોડીની ગણીએ છીએ. આ ક્લબ સિન્ડ્રોમ માણસને ક્યારેય તૃપ્ત થવા દેતો નથી.

જે દરવાજો તમારા માટે ખૂલી જાય, તેને નકામો માનવો એ નમ્રતા નથી પણ પોતાની જાત પ્રત્યેનો અહંકારી તિરસ્કાર છે.