ગ્રાન્ડ થિયરી

દુનિયાની દરેક ગૂંચવણ એક જ નિયમથી ઉકેલી શકાય એવી માન્યતાને સમાજશાસ્ત્રમાં ‘ગ્રાન્ડ થિયરી’ કહે છે. આ એક એવો ભવ્ય, આકાશી વિચાર છે જે કાગળ પર અત્યંત સુંદર લાગે છે, પણ જમીન સાથે એનો કોઈ સંબંધ હોતો નથી. માણસ જ્યારે સિદ્ધાંતોના પ્રેમમાં પડે છે, ત્યારે તે વાસ્તવિકતાને ભૂલી જાય છે. એવું માની લેવાય છે કે આખો માનવસમાજ, ઇતિહાસ, રાજકારણ કે માનસશાસ્ત્ર કોઈ એક જ મહાન ફોર્મ્યુલામાં બંધાઈ જશે.

આ શબ્દ અમેરિકન સમાજશાસ્ત્રી સી. રાઇટ મિલ્સે ૧૯૫૯માં પોતાના પુસ્તક ‘ધ સોશિયોલોજિકલ ઇમેજિનેશન’માં આપ્યો હતો. તેમણે ટોલકોટ પાર્સન્સ જેવા ચિંતકોની આકરી ઝાટકણી કાઢી હતી. મિલ્સનો તર્ક સીધો હતો: જટિલ દાર્શનિક શબ્દોની માયાજાળ રચીને એવો ભ્રમ ઊભો કરાય છે કે બધું સમજાઈ ગયું છે. પણ જ્યારે સામાન્ય માણસની રોજિંદી હાડમારી સામે આવે, ત્યારે આ ગ્રાન્ડ થિયરી પત્તાના મહેલની જેમ તૂટી પડે છે.

આપણને પણ આવા સર્વગ્રાહી નિયમો બનાવવાનો ભારે ચસ્કો હોય છે. આપણું સંયુક્ત કુટુંબ આનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે. ઘરના વડીલ એક ‘ગ્રાન્ડ થિયરી’ ઘડી કાઢે છે: ‘આપણા ઘરમાં કોઈ ખટપટ નથી, બધા એક થાળીમાં જમે છે, મોટો ભાઈ જે કહે એ બધા માટે કાયદો.’ આ મોડેલ કાગળ પર અને સમાજ સામે દેખાડવા માટે આદર્શ છે. પણ વાસ્તવિકતા સાવ જુદી હોય છે. રસોડામાં દબાયેલી અસંતોષની વરાળ હોય, નાની વહુની પોતાની મહત્ત્વાકાંક્ષા હોય અને નાના ભાઈને પોતાના નિર્ણયો જાતે લેવા હોય.

જ્યારે વડીલ આ જમીની હકીકતોને ધ્યાનમાં લીધા વિના કુટુંબના એકમાત્ર જૂના નિયમ પર જ આગ્રહ રાખે, ત્યારે સંબંધો ગૂંગળાઈ જાય છે. સંયુક્ત કુટુંબ તૂટે છે ત્યારે વડીલને આઘાત લાગે છે, કારણ કે તેમની પાસે નિયમ હતો, પણ ઘરમાં જીવતા માણસોને સમજવાની દૃષ્ટિ નહોતી. કોઈ પણ તંત્ર માત્ર આદર્શ વ્યાખ્યાઓથી ચાલતું નથી. જિંદગી અપવાદોથી ભરેલી છે અને દરેક અપવાદ કોઈ એક ફ્રેમવર્કમાં ફિટ બેસતો નથી.

જે સિદ્ધાંત બધું જ સમજાવી દેવાનો દાવો કરે છે, તે વાસ્તવમાં કશું જ સમજાવતો નથી.