ગોર્ડિયન ગાંઠ ઉકેલ પદ્ધતિ

જટિલ સમસ્યાઓના બે પ્રકાર હોય છે. એક, જેને ધીરજથી દોરો પકડીને ઉકેલવી પડે. બીજી, જે ગૂંચવાઈને એટલી કડક થઈ ગઈ હોય કે તેને ખોલવાના તમામ પરંપરાગત રસ્તાઓ નિષ્ફળ જાય. આ બીજી સ્થિતિમાં નિયમો બાજુ પર મૂકીને સીધો ઘા કરવાનો અભિગમ એટલે ગોર્ડિયન પદ્ધતિ. ગ્રીક ઇતિહાસની પ્રખ્યાત કથા છે. એલેક્ઝાન્ડર સામે એક એવી ગાંઠ આવી જે કોઈ ખોલી શકતું નહોતું. એલેક્ઝાન્ડરે સમય બગાડ્યા વગર તલવાર કાઢી અને ગાંઠને વચ્ચેથી કાપી નાખી. આ શબ્દપ્રયોગ મેનેજમેન્ટ સાહિત્યમાં ક્યારે દાખલ થયો તેની ચોક્કસ તારીખ મળતી નથી, પણ વિચાર સીધો છે: અતિશય ગૂંચવણનો જવાબ વધુ ચર્ચા નથી, નિર્ણાયક ઘા છે.

આપણે ઘણીવાર સમસ્યાની જટિલતાના પ્રેમમાં પડી જઈએ છીએ. લોકો વર્ષો સુધી વિશ્લેષણ કરે છે, મીટિંગો ભરે છે અને સલાહો લે છે. પરિણામ શૂન્ય રહે છે. ગોર્ડિયન અભિગમ શીખવે છે કે જો પ્રક્રિયા પોતે જ રોગ બની જાય, તો પ્રક્રિયાને જ રદ કરી દેવી પડે. પ્રશ્નને એ જ નિયમોથી ઉકેલવો જરૂરી નથી જેનાથી તે પેદા થયો છે. ઘણીવાર એક બોલ્ડ અને અણધાર્યો નિર્ણય આખી માથાકૂટનો કાયમી અંત લાવી દે છે. ચાલાકી ત્યાં છે કે તમે ગાંઠ સાથે લડવાને બદલે દોરીનું અસ્તિત્વ જ ખતમ કરી નાખો છો.

અમેરિકા કે લંડન સ્થાયી થયેલા ગુજરાતી પરિવારોમાં આ દ્રશ્ય સામાન્ય છે. વતનમાં બાપદાદાનું જૂનું મકાન કે જમીન હોય. ચાર ભાઈઓ વચ્ચે ત્રીસ વર્ષથી વિવાદ ચાલતો હોય. કોણ કેટલી કિંમત આપશે, દસ્તાવેજ કોના નામે થશે, દર દિવાળીએ ભારત આવીને વકીલો સાથે બેઠકો થાય. પેઢીઓ બદલાઈ જાય પણ માલિકી નક્કી ન થાય. આવા સંજોગોમાં મોટો ભાઈ એક દિવસ ઊભો થઈને કહી દે કે મારે એક રૂપિયો નથી જોઈતો, મિલકત ટ્રસ્ટમાં આપી દો અથવા અડધી કિંમતે વેચીને બધા સરખે ભાગે વહેંચી લો, મારી સહી આજે જ લઈ લો. એક ઝાટકે ત્રીસ વર્ષનો પારિવારિક સંતાપ પૂરો થઈ જાય છે.

આ પદ્ધતિ ક્રૂર લાગે છે પણ એ વાસ્તવિકતા છે. જે લોકો નાના-નાના અહમ સાચવીને ગાંઠ ખોલવા બેસે છે, તેમનું આખું આયુષ્ય એ ગૂંચમાં જ પૂરું થાય છે. જીવનમાં કેટલીક ગાંઠો એવી હોય છે જેને છોડવાની ન હોય, કાપવાની જ હોય. જ્યારે સામાન્ય બુદ્ધિ થાકી જાય, ત્યારે તલવાર ઉપાડવાની હિંમત હોવી જોઈએ.

જ્યાં આંગળીઓ કામ ન કરે ત્યાં તલવાર વાપરવી એ હિંસા નથી, વ્યવહારુ ડહાપણ છે.