ભલાઈનો વિરોધાભાસ

માણસ શાંત છે કે ક્રૂર? જવાબ બંને છે. આપણે રોજિંદા જીવનમાં ગમે તે અજાણ્યા માણસની બાજુમાં બસમાં બેસી શકીએ છીએ, ઝઘડો કર્યા વગર કતારમાં ઊભા રહી શકીએ છીએ. ચિમ્પાન્ઝી આવું ક્યારેય ન કરી શકે; બે અજાણ્યા નર ભેગા થાય એટલે લોહીની નદીઓ વહે. પણ એ જ દયાળુ માણસ યોજના બનાવીને આખા સમુદાયનો સંહાર પણ કરી શકે છે. હાર્વર્ડના નૃવંશશાસ્ત્રી રિચાર્ડ રેંગહામે ૨૦૧૯માં પોતાના પુસ્તકમાં આ વિરોધાભાસને સમજાવ્યો. માનવજાત ઉત્ક્રાંતિ દરમિયાન પોતાની અંદરની અચાનક ભડકી ઊઠતી હિંસાને કાબૂમાં લેતી ગઈ, પણ વિચારપૂર્વકની સુવ્યવસ્થિત ક્રૂરતામાં વધુ પાકી થતી ગઈ.

આ વાતને મનોવિજ્ઞાન બે ભાગમાં વહેંચે છે: 'રિએક્ટિવ' અને 'પ્રોએક્ટિવ' આક્રમકતા. પહેલી છે તાત્કાલિક ગુસ્સો, જે પ્રાણીઓમાં સહજ હોય છે. બીજી છે શાંત ચિત્તે ગોઠવેલી વેરવૃત્તિ. આપણે પહેલા પ્રકારની હિંસા ઘટાડી દીધી એટલે પોતાને સુધરેલા માનીએ છીએ. પણ બીજા પ્રકારની હિંસા આપણા સમાજમાં એટલી જ ઘાતક રીતે મોજૂદ છે.

આપણા ઘરસંસારમાં આ વિરોધાભાસ રોજ દેખાય છે. ધારો કે એક સંયુક્ત પરિવાર છે. સાસુ કે વહુ ક્યારેય સામસામે મોટેથી રાડો નથી પાડતાં, થાળીઓ નથી પછાડતાં. બહારથી જુઓ તો ઘર એકદમ સુસંસ્કૃત લાગે. પણ રસોડામાં ચાલતી ઠંડી રાજનીતિ જુઓ. એકબીજાને નીચા પાડવા માટે મહિનાઓ સુધી ધીમો ત્રાસ અપાશે, વાતો છુપાવાશે, સગાંઓ વચ્ચે કાનભંભેરણી થશે અને મીઠી વાણીમાં અપમાનો પીરસાશે. કોઈ કોઈના પર હાથ નથી ઉપાડતું, પણ સંબંધોનું ગળું શાંતિથી દબાવી દેવાય છે. આ જ પેલો પ્રોએક્ટિવ ક્રૂરતાનો ખેલ છે, જેને આપણે 'સંસ્કાર'નું લેબલ લગાવી દઈએ છીએ.

આ વિરોધાભાસ સમજવો એટલે સજ્જનતાનો ભ્રમ તોડવો. કોઈ વ્યક્તિ શાંત છે એનો અર્થ એ નથી કે તે અહિંસક છે. ઊલટાનું, જે માણસ તાત્કાલિક બરાડા નથી પાડતો, તે ઘણીવાર વધુ ઊંડા, યોજનાબદ્ધ અને કાયમી ઘા કરવાની શક્તિ ધરાવતો હોય છે. સભ્યતાએ આપણા નખ કાપી નાખ્યા છે, પણ ઝેર બનાવવાની આવડત છીનવી નથી.

જે લોકો અવાજ કર્યા વગર ઘા કરે છે, ઇતિહાસ તેમને સંસ્કારી માનીને ભૂલ કરે છે.