સારા પિતાની છાપ

આપણા સમાજમાં પિતા એટલે માત્ર ઘરમાં પૈસા લાવતું એન્જિન. સવારે નીકળે, રાત્રે થાકીને પાછો આવે, ખાટલે બેસીને છાપું વાંચે કે હુકમ છોડે. સંતાન સાચવવાનું કામ માના ખાતામાં જમા હોય. સમાજશાસ્ત્ર અને મનોવિજ્ઞાન આ જૂની માન્યતાને ઊંધી વાળી દે છે. 'ગુડ ફાધર ઇફેક્ટ' સાબિત કરે છે કે પિતા માત્ર હાજરી પૂરાવનાર નહીં, પણ લાગણીશીલ અને સક્રિય સાથી બને ત્યારે બાળકના મગજનો આખો નકશો બદલાઈ જાય છે. તે બાળક જીવનની લડાઈઓમાં વધુ સ્થિર અને આત્મવિશ્વાસુ બને છે.

આ વિચાર કોઈ એક લેખકે રાતોરાત નથી ઘડ્યો. વીસમી સદીના અંતમાં કુટુંબ વ્યવસ્થા પર થયેલા સમાજશાસ્ત્રીય અભ્યાસોમાંથી આ ખ્યાલ બહાર આવ્યો. સંશોધકોએ જોયું કે પિતાનો પ્રેમ માતાના પ્રેમની ઝેરોક્ષ કૉપી નથી. પિતા જ્યારે રમતમાં સાથ આપે, બાળકના નાના સવાલો સાંભળે અને કઠોર શાસક બનવાને બદલે સંવાદ કરે, ત્યારે સંતાનમાં સામાજિક ભય ઘટી જાય છે. આ કોઈ પોચટ સલાહ નથી, બાળકના માનસિક વિકાસનું વિજ્ઞાન છે.

મૂળ મુશ્કેલી ભારતીય પુરુષના અહંકારની છે. આપણે ત્યાં પુરુષાર્થ એટલે ગજવામાં નોટોનું બંડલ અને ઘરમાં ગંભીર ચહેરો. બાળકની શાળાની ફી ભરી દીધી એટલે ફરજ પૂરી થઈ ગઈ એમ મનાય છે. પણ હકીકત એ છે કે ભાવનાત્મક રીતે ગેરહાજર પિતા ઘરમાં ખાલીપો છોડી જાય છે. સંતાન મોટું થઈને બહારની દુનિયામાં સંબંધો બાંધતાં ડરે છે અથવા સતત અસલામતી વેઠે છે. પિતાની હુંફાળી હાજરી બાળકને જોખમ લેવાની સાચી હિંમત આપે છે.

સૌરાષ્ટ્રના કોઈ ગામડાનો દાખલો લો. એપીએમસીમાં કપાસનો ભાવ કરાવવા ગયેલા જગદીશભાઈ સાંજે ડેરીએ દૂધ ભરાવીને ઘેર આવે છે. મોટા ભાગના ખેડૂતો ડેલીમાં બેસીને બીડી પીવે કે ટીવી જુએ. જગદીશભાઈ ખાટલે બેસીને પોતાની દીકરીને પૂછે છે કે આજે નિશાળમાં શું નવું શીખી? દીકરીના ગણિતના દાખલામાં રસ લે છે અને વહાણવટાની વાતો કરે છે. ગામના બીજા વડીલોને આ બિનજરૂરી લાડ લાગે. પણ દસ વર્ષ પછી એ જ દીકરી શહેરની કૉલેજમાં માથું ઊંચું રાખીને સ્પર્ધામાં ઊતરે છે. તેને ખબર છે કે તેની પાછળ એક પથ્થર જેવો આધાર ઊભો છે.

સંતાનને મોટી મિલકત આપવા કરતાં તેને સાંભળતો કાન આપવો, એ પિતાની સૌથી મોટી કમાણી છે.