ગોમ્પર્ટ્ઝનો ઘાતાંકીય નિયમ

મૃત્યુ અચાનક નથી આવતું, તે નિયમિત ગણિત પ્રમાણે ગતિ પકડે છે. ઓગણીસમી સદીમાં બ્રિટિશ ગણિતશાસ્ત્રી બેન્જામિન ગોમ્પર્ટ્ઝે એક ચોંકાવનારો નિયમ શોધ્યો હતો. પુખ્ત વય પછી માણસના મરવાનું જોખમ દર સાત કે આઠ વર્ષે બમણું થઈ જાય છે. ત્રીસ વર્ષની ઉંમરે જે જોખમ હોય, તે સાઈઠે પહોંચતા અનેકગણું વધી જાય છે. આ ઘાતાંકીય ગતિ છે. પ્રકૃતિ શરૂઆતમાં ધીમી ચાલે છે, પણ પછી અચાનક ઝડપ પકડી લે છે.

આ નિયમ માત્ર જીવવિજ્ઞાન પૂરતો સીમિત નથી રહ્યો. તે બતાવે છે કે કોઈપણ જટિલ વ્યવસ્થા સમય જતાં કેવી રીતે તૂટે છે. જૂની થતી મશીનરી હોય કે પતન તરફ જતી કંપની, નબળાઈઓ ધીમે ધીમે એકઠી થાય છે. શરૂઆતમાં બધું સામાન્ય લાગે. પણ જ્યારે અંદરનું માળખું ઘસાઈ જાય છે, ત્યારે નિષ્ફળતાની સંભાવના સીધી રેખામાં નહીં, પણ સીધા ચઢાણની જેમ ઉપર ભાગે છે. પતનની ઝડપ અણધારી હોય છે.

દલાલ સ્ટ્રીટ પર આ નિયમ બહુ ક્રૂર રીતે સાબિત થાય છે. ધારો કે કિશોરભાઈ એક જૂની ટેક્સટાઈલ મિલના શેરમાં વર્ષોથી નાણાં રોકીને બેઠા છે. કંપનીનો નફો દર વર્ષે થોડો થોડો ઘટે છે. કિશોરભાઈ માને છે કે આ તો ધંધાની સામાન્ય વધઘટ છે. પણ કંપની પર દેવાનો બોજ, જૂની ટેકનોલોજી અને નવા સ્પર્ધકોનું દબાણ ઘાતાંકીય રીતે વધતું હોય છે. એક દિવસ કંપની અચાનક ડિફોલ્ટ જાહેર કરે છે અને શેર શૂન્ય થઈ જાય છે.

માણસ હંમેશાં રેખીય રીતે વિચારે છે, પણ વિનાશ હંમેશાં ઘાતાંકીય રીતે ત્રાટકે છે. જ્યાં સુધી વ્યવસ્થા તૂટી ન પડે ત્યાં સુધી આપણને બધું બરાબર જ લાગે છે. જોખમ જ્યારે ધીમું દેખાતું હોય ત્યારે જ તે સૌથી વધુ ખતરનાક બનવાની તૈયારી કરી રહ્યું હોય છે. સમય વીતે તેમ સાવધાની ઘટાડવાની નહીં, બમણી કરવાની જરૂર હોય છે.

સિસ્ટમ ધીમે ધીમે સડે છે, પણ ખતમ તો એક ઝાટકે જ થાય છે.