ગોલેમ અસર

કોઈ માણસને વારંવાર કહો કે તે નકામો છે, અને તે સાચે જ નકામો સાબિત થઈ જશે. આ કોઈ જાદુ નથી, મનોવિજ્ઞાન છે. ગોલેમ અસર એટલે ઉપરી અધિકારી કે શિક્ષકની નકારાત્મક અપેક્ષાઓનું ઝેર. જ્યારે કોઈ બોસ માની લે છે કે સામેની વ્યક્તિમાં આવડત નથી, ત્યારે તેની બોડી લેંગ્વેજ બદલાઈ જાય છે. તે ઓછી તકો આપે છે, નાની ભૂલો પર મોટું અપમાન કરે છે. પરિણામે સામેનો માણસ આત્મવિશ્વાસ ગુમાવી બેસે છે અને ખરેખર કંગાળ દેખાવ કરવા લાગે છે. શંકા પોતે પોતાનું સત્ય સર્જી લે છે.

આ વિચાર પિગ્મેલિયન અસરનો પડછાયો છે. શિક્ષણશાસ્ત્રી એલિશા બાબાદ અને સાથી સંશોધકોએ ૧૯૮૨માં આ સંજ્ઞા વાપરી હતી. યહૂદી લોકકથાઓમાં 'ગોલેમ' માટીનો એક એવો નિર્જીવ પૂતળો છે જેને મંત્રથી જીવતો કરવામાં આવે, પણ આખરે તે વિનાશ જ વહોરે છે. મનોવિજ્ઞાનમાં આ એવો રાક્ષસ છે જે અણઆવડતના ડરથી જ અણઆવડત પેદા કરે છે. જો માલિક કૂતરાને જંગલી માનીને બાંધી રાખે, તો કૂતરો આખરે કરડવા જ માંડવાનો છે.

આ અસરનું સૌથી મોટું નુકસાન માણસની ક્ષમતાની ચોરી છે. સંસ્થાઓમાં મેનેજરો કોઈ જુનિયરને અન્યાયી રીતે 'સાધારણ' લેબલ લગાવી દે છે. પછી તેને પડકારજનક પ્રોજેક્ટ મળતા નથી. માર્ગદર્શન બંધ થઈ જાય છે. તે વ્યક્તિ પોતાની જાતને બચાવવામાં જ શક્તિ વેડફી નાખે છે. આ આળસ નથી, પદ્ધતિસરનું પતન છે. જ્યારે તમારી પાસેથી કોઈ ઉત્કૃષ્ટતાની આશા જ ન રાખતું હોય, ત્યારે ઉત્કૃષ્ટ બનવાનો સંઘર્ષ આપોઆપ મરી જાય છે.

ભારતીય ક્રિકેટના ડ્રેસિંગ રૂમમાં આ નાટક વારંવાર ભજવાય છે. રણજી ટ્રોફીમાં રનની વર્ષા કરતો એક નવો બેટ્સમેન ટીમમાં આવે છે. કેપ્ટન કે કોચના મગજમાં પહેલેથી પૂર્વગ્રહ છે કે 'આ છોકરામાં વિદેશી પીચો પર રમવાની ટેકનિક નથી.' નેટ્સમાં તેના તરફ પૂરતું ધ્યાન અપાતું નથી. પ્રથમ મેચમાં તેને સાતમા નંબરે ધકેલી દેવાય છે. છોકરો દબાણમાં આવીને ખરાબ શોટ રમી આઉટ થાય છે. કોચ તરત ડ્રેસિંગ રૂમમાં હસીને કહે છે, 'જોયું? મેં નહોતું કહ્યું કે આ આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરનો માલ નથી!' આ છોકરો ખરાબ નહોતો, તેને ખરાબ બનાવવામાં આવ્યો.

માણસને નબળો સાબિત કરવો બહુ સહેલો છે, બસ તેને સતત અહેસાસ કરાવો કે તે કશા કામનો નથી.