સી-વર્લ્ડ સિન્ડ્રોમ

વિશાળ સાગરમાં ઘૂમતી વ્હેલ માછલીને નાના કાચના ટાંકામાં પૂરીને તમાશો બનાવવો એટલે સી-વર્લ્ડ. આ વિચાર કોઈ મનોવૈજ્ઞાનિક પ્રયોગશાળામાં જન્મ્યો નથી. રોજિંદા અંગ્રેજી વ્યવહાર અને લેખનમાં આ શબ્દપ્રયોગ એક રૂપક તરીકે વપરાય છે. સી-વર્લ્ડ જવાનો અર્થ છે: અસલ, અરાજક અને જીવંત વાસ્તવિકતાથી ડરીને બનાવેલી સલામત, બનાવટી દુનિયામાં ખુશ થવું. ત્યાં પાણી છે, માછલી છે અને તાળીઓ પણ છે. પણ ત્યાં દરિયો નથી. માણસ જ્યારે વાસ્તવિક સંઘર્ષથી ભાગે છે, ત્યારે તે પોતાનો એક કૃત્રિમ તબેલા જેવો મનોરંજન પાર્ક ઊભો કરી લે છે.

આ માનસિકતા નુકસાન ત્યારે કરે છે જ્યારે તમે ભ્રમને જ સત્ય માની બેસો છો. આધુનિક સમાજ અનિશ્ચિતતા સહી શકતો નથી. આપણને જોખમ વગરનો રોમાંચ જોઈએ છે અને લડાઈ વગરનો વિજય જોઈએ છે. પરિણામે આપણે જીવનના કઠોર સત્યોને પાળેલા કૂતરાની જેમ પટાવીને રાખવા માગીએ છીએ. ઓફિસની પોલિટિક્સ હોય કે પરિવારના સંબંધો, લોકો અસલ કડવાશનો સામનો કરવાને બદલે મધુર દેખાડો સ્વીકારી લે છે. આ આત્મછળ છે. આ છળ લાંબો સમય ચાલતો નથી, કારણ કે ટાંકામાં પુરાયેલી શાર્ક આખરે તો ગાંડી જ થાય છે.

ભારતના ઇતિહાસમાં આનું સૌથી મોટું ઉદાહરણ આપણા દેશી રજવાડાંઓ હતા. ઓગણીસમી સદીના અંતમાં બ્રિટિશ હકૂમત સામે રજવાડાંઓએ પોતાની જાતને સી-વર્લ્ડ બનાવી દીધી હતી. મહેલોમાં ઇટાલિયન માર્બલ હતા, સોનાની ગાડીઓ હતી અને દરબારમાં ખોટી સલામીઓ ગૂંજતી હતી. અંગ્રેજ રેસિડેન્ટ બહાર દરવાજે ઊભો રહીને આખો વહીવટ ચલાવતો હતો. રાજાઓ પોતાના જ બંધ મહેલમાં શિકારના નાટકો અને દારૂની મહેફિલોમાં ગુલતાન હતા. તેઓ માનતા હતા કે તેઓ સાર્વભૌમ છે. હકીકતમાં તેઓ અંગ્રેજોના સર્કસમાં કરતબ કરતા કલાકારો બની ચૂક્યા હતા. અસલ સત્તા લૂંટાઈ ગઈ હતી અને રાજાઓ સજાવેલા પાંજરામાં રાજવી હોવાનો વહેમ માણતા હતા.

આપણે પણ રોજ આવું જ કરીએ છીએ. જિંદગીના ખરા પડકારો સામે બાખડવાને બદલે આપણે ડિજિટલ સ્ક્રીન કે સલામત રૂટિનના ટાંકામાં તરીએ છીએ. દરિયાનું તોફાન જે વેઠી શકતો નથી, એણે સી-વર્લ્ડની ટિકિટ ખરીદીને બેસી જવું પડે છે. પસંદગી તમારી છે: ખુલ્લા સમુદ્રમાં ડૂબવું કે પછી કોઈના સ્વિમિંગ પૂલમાં નાચીને ખુશ થવું.

પાંજરામાં બેસીને આકાશ માપવાની ટેવ પડી જાય, પછી માણસને પાંજરાની જાળીઓ પણ આભૂષણ લાગવા માંડે છે.