અણધારી વિસ્ફોટક પ્રતિક્રિયા

ગણિતમાં સીધી રેખા એટલે પ્રમાણસર હિસાબ. તમે બે રૂપિયા નાખો તો બે રૂપિયાનું વળતર મળે, ચાર નાખો તો ચારનું મળે. જીવન આવું સીધું નથી હોતું. જ્યારે પરિણામ ઇનપુટના પ્રમાણમાં રહેવાને બદલે અચાનક હદ વટાવી જાય, ત્યારે સિસ્ટમ નોન-લીનિયર બની જાય છે. રોજિંદી ભાષામાં આનો સાદો અર્થ થાય છે: સામાન્ય સંજોગોમાં માણસ અચાનક ભડકી ઊઠે, આપો ગુમાવી બેસે કે તદ્દન અતાર્કિક વર્તન કરવા લાગે. નાની ટકોર સામે વળતો તોપમારો થાય ત્યારે માણસ લીનિયારિટી છોડી ચૂક્યો હોય છે.

આ શબ્દપ્રયોગ ભૌતિકશાસ્ત્ર અને કમ્પ્યુટર વિજ્ઞાનમાંથી ઉછીનો લેવાયો છે. ૧૯૮૦ અને ૧૯૯૦ના દાયકામાં અમેરિકન ઓફિસોમાં આ સ્લેંગ ઘૂસ્યો. ભાષાશાસ્ત્રી વિલિયમ સફાયરે ૧૯૯૦માં 'ધ ન્યૂયોર્ક ટાઇમ્સ'માં આની નોંધ લીધી હતી. ભૌતિકશાસ્ત્રમાં જ્યારે દબાણ વધતાં પ્રવાહી સામાન્ય વહેવાને બદલે તોફાની બની જાય, તેને નોન-લીનિયર કહેવાય. માણસના મગજનું પણ આવું જ છે. અંદર કેટલું દબાણ સંગ્રહાયેલું છે તેનો ખ્યાલ બહાર ઊભેલા કોઈને હોતો નથી.

આ વર્તનની પાછળ સામાન્ય રીતે છેલ્લો તણખલો જવાબદાર નથી હોતો, અંદર ભરેલો દારૂગોળો હોય છે. સંબંધોમાં કે વેપારમાં આપણે ધારી લઈએ છીએ કે સામેવાળો હંમેશાં તર્કથી જ વર્તશે. તમે દસ વખત નાની ભૂલ કરી અને સામેવાળો ચૂપ રહ્યો, એટલે એનો અર્થ એ નથી કે અગિયારમી વારે પણ તે ચૂપ રહેશે. સહનશીલતાની એક ચોક્કસ ક્ષમતા તૂટે એટલે માણસનું સંતુલન ક્ષણાર્ધમાં વિખેરાઈ જાય છે. એક નાની વાત પર સંબંધો કે કરિયર તૂટી જાય છે કારણ કે પ્રતિક્રિયા પ્રમાણસર નહોતી રહી.

બેંગલુરુ કે અમદાવાદની કોઈ સ્ટાર્ટઅપ ઓફિસ જુઓ. રાતના બે વાગ્યા સુધી કોડિંગ ચાલે છે, સતત ફંડિંગનું પ્રેશર છે અને ક્લાયન્ટ ડેડલાઇન માથે છે. ટીમનો સીનિયર ડેવલપર રમેશ છેલ્લા છ મહિનાથી ચૂપચાપ સોળ કલાક કામ કરે છે. એક સોમવારે સવારે મીટિંગમાં મેનેજર માત્ર એટલું જ કહે છે કે 'આ પ્રેઝન્ટેશનમાં ફોન્ટ સાઈઝ થોડી નાની છે.' અને રમેશ અચાનક લેપટોપ પટકીને ઓફિસ છોડી દે છે, સીઈઓ સામે ગાળો બોલે છે અને રાજીનામું ફેંકી દે છે. મેનેજર સ્તબ્ધ થઈ જાય છે કે આટલી નાની વાતમાં આવડો મોટો તમાશો? મેનેજરને ખબર નથી કે રમેશ લીનિયર દુનિયામાંથી બહાર નીકળી ચૂક્યો હતો.

શાંત દેખાતી વ્યક્તિ પર વધુ પડતો ભાર ન મૂકવો; કાચ તૂટે ત્યારે અવાજ ધીમો નથી કરતો, સીધો વેરવિખેર થઈ જાય છે.