ધ્યેય અવરોધ સિદ્ધાંત

મગજ એક સાથે દસ ઘોડા દોડાવી શકતું નથી. જ્યારે તમે એક ચોક્કસ લક્ષ્ય પકડવા માટે પૂરી તાકાત લગાવો છો, ત્યારે મન આપોઆપ બાકીના તમામ ધ્યેયો પર પડદો પાડી દે છે. મનોવિજ્ઞાનમાં આને ગોલ ઇનહિબિશન કહે છે. એક લક્ષ્ય સક્રિય થાય એટલે બીજાં ધ્યેયો મગજની સ્મૃતિમાંથી ક્ષણિક ધોરણે ભૂંસાઈ જાય છે. આ મગજની એક સુરક્ષા વ્યવસ્થા છે, જેથી તમે ભટકી ન જાઓ. પણ આ જ વ્યવસ્થા તમને ઘણી વાર અંધ બનાવી મૂકે છે.

આ વિચાર મનોવૈજ્ઞાનિક આયલેટ ફિશબેક અને તેમના સાથી સંશોધકોએ ૨૦૦૦ના દાયકાની શરૂઆતમાં પ્રયોગો દ્વારા સાબિત કર્યો હતો. તેમણે જોયું કે મનુષ્ય જ્યારે એક મકસદ પાછળ દોડે છે, ત્યારે વિરોધી વિચારો આપોઆપ દબાઈ જાય છે. તેને ગોલ શિલ્ડિંગ પણ કહેવાય છે. જો આ અવરોધ ન હોય તો માણસ ક્યારેય કોઈ એક કામ પૂરું ન કરી શકે. પણ મુશ્કેલી એ છે કે આ દબાઈ ગયેલાં લક્ષ્યો અગત્યનાં હોય તો પણ અદ્રશ્ય થઈ જાય છે.

આપણા શહેરી જીવનમાં આનો તમાશો રોજ જોવા મળે છે. મુંબઈની લોકલ ટ્રેન પકડવા દોડતા પ્રવાસીને જુઓ. ચર્ચગેટ પહોંચવા માટે બોરીવલી સ્ટેશને સવારે ૮:૪૮ની ફાસ્ટ ટ્રેનમાં પગ મૂકવો એ તેનું એકમાત્ર સક્રિય ધ્યેય છે. આ ક્ષણે 'સુરક્ષિત રહેવું' કે 'બીજા માણસને વાગવા ન દેવું' તેવા તમામ ધ્યેયો તેના મગજમાંથી સંપૂર્ણ ગાયબ થઈ જાય છે. તે ચાલતી ટ્રેને અદ્ધર લટકે છે, પ્લેટફોર્મ પર કોઈ વૃદ્ધને ધક્કો મારી દે છે અને ટ્રેક ક્રોસ કરવા દોડે છે. તેને કોઈ ખૂન કરવાની ઈચ્છા નથી, પણ એક ધ્યેયે બીજા તમામ સંસ્કારો અને ભાનને બ્લોક કરી દીધા છે.

આ જ સ્થિતિ ટ્રાફિક સિગ્નલ પર દેખાય છે. ઓફિસ પહોંચવાની ઉતાવળમાં સામેથી આવતી એમ્બ્યુલન્સનો અવાજ ડ્રાઈવરના કાનમાં અથડાતો નથી. આ કોઈ જન્મજાત નિર્દયતા નથી, આ ન્યુરોલોજીકલ અંધાપો છે. સફળતા મેળવવા માટે પણ લોકો આ જ ભૂલ કરે છે. ધંધામાં નફો કમાવાના એકમાત્ર લક્ષ્ય પાછળ દોડતો માણસ અજાણતાં જ પોતાના સ્વાસ્થ્ય અને પરિવારના ધ્યેયને મગજના કચરાપેટીમાં ધકેલી દે છે. જ્યારે એક પડછાયો મોટો થાય ત્યારે બાકીની આખી દુનિયા અંધારામાં ચાલી જાય છે.

અર્જુનને માત્ર પક્ષીની આંખ દેખાય તે એકાગ્રતા કહેવાય, પણ રસ્તા પર દોડતી વખતે આજુબાજુનો ખાડો ન દેખાય તેને અકસ્માત કહેવાય.