ધ્યેય સમીપ પ્રવેગ

મંજિલ જેટલી નજીક દેખાય, માણસના પગ એટલા જ ઝડપથી ઊપડે છે. શરૂઆતમાં ઉત્સાહ ઠંડો હોય છે. વચગાળામાં થાક ઘેરી વળે છે. પણ જેવી અંતરે પડેલી રેખા નજરે ચડે, કે તરત શરીરમાં અજાણ્યો કરંટ દોડે છે. મનોવિજ્ઞાનમાં આ વલણને ગોલ-ગ્રેડિયન્ટ ઇફેક્ટ કહેવાય છે. માણસ પોતાની બાકી રહેલી મહેનત કરતા પણ, ધ્યેય કેટલું નજીક આવ્યું છે તેનાથી વધુ દોડે છે.

આ વિચાર વર્ષ ૧૯૩૨માં મનોવૈજ્ઞાનિક ક્લાર્ક હલે આપ્યો હતો. એમણે પ્રયોગશાળામાં ઉંદરો પર અભ્યાસ કર્યો હતો. ઉંદરો ભૂલભુલામણીમાં દોડતા હતા, પણ ખોરાક રાખેલો હતો તે ખૂણાની નજીક પહોંચતાં જ એમની ગતિ એકાએક વધી જતી હતી. પાછળથી માણસો પર થયેલા સંશોધનોમાં પણ એ જ વાત સાબિત થઈ. જે કામ પૂરું થવાના આરે હોય, ત્યાં મન પોતાની પૂરી તાકાત ઝોંકી દે છે.

આ અસર રોજિંદા વ્યવહારમાં બેધારી તલવાર છે. વેપારીઓ અને માર્કેટિંગની દુનિયા આનો લાભ ઉઠાવીને આપણી પાસે વધુ ખર્ચ કરાવે છે. જ્યારે તમે કોઈ લોયલ્ટી કાર્ડમાં દસમાંથી આઠ સિક્કા ભરેલા જુઓ, ત્યારે નવમો અને દસમો સિક્કો મેળવવા તમે વગર જરૂરે પણ ખરીદી કરવા દોડો છો. ધ્યેય દૂર હોય ત્યારે ધીરજ ખૂટી જાય છે, પણ ધ્યેય નજીક ભાસે ત્યારે વિવેક ખૂટી જાય છે.

ગિરનારની પરિક્રમા કે પાલિતાણાના ડુંગર ચડતા યાત્રાળુઓને ક્યારેય ધ્યાનથી જોયા છે? શરૂઆતના પાંચસો પગથિયાં લોકો હસતાં હસતાં ચડે છે. બે હજાર પગથિયાં પછી જાંઘો જકડાઈ જાય છે, શ્વાસ ફૂલે છે અને અડધા લોકો બેસી પડે છે. પણ જેવો ઉપર મંદિરનો ધ્વજ દેખાય કે તરત કરામત થાય છે. સિત્તેર વર્ષના દાદા પણ લાકડી ફેંકીને દોડવા જેવા થઈ જાય છે. ક્યાંથી આવી આ નવી તાકાત? થાક ગાયબ નહોતો થયો, માત્ર અંતિમ શિખર આંખ સામે આવી ગયું હતું.

મંજિલની નિકટતા માણસને નવો શ્વાસ આપે છે, બસ શરત એટલી કે શિખર ધૂંધળું ન હોવું જોઈએ.