કાચની ભેખડ

કંપનીમાં જ્યારે સોનાનો સૂરજ ઊગતો હોય ત્યારે ટોચની ખુરશી પર પુરુષો જ બિરાજમાન હોય છે. પણ જ્યારે જહાજ ડૂબવા લાગે, ચારેબાજુ કટોકટી સર્જાય અને નિષ્ફળતા લગભગ નક્કી હોય, ત્યારે અચાનક સંચાલકોને કોઈ સ્ત્રી નેતા યાદ આવે છે. આ કોઈ નારીસન્માન નથી, બલિનો બકરો બનાવવાની સુનિયોજિત ગોઠવણ છે. આ સ્થિતિને સંશોધકો 'ગ્લાસ ક્લિફ' એટલે કે કાચની ભેખડ કહે છે. મહિલાઓને એવી જગ્યાએ સુકાન સોંપવામાં આવે છે જ્યાંથી નીચે ઊંડી ખીણ સિવાય કશું દેખાતું નથી.

આ વિચાર બ્રિટનની યુનિવર્સિટી ઓફ એક્સેટરના મનોવૈજ્ઞાનિકો મિશેલ રાયન અને એલેક્ઝાન્ડર હાસ્લામે ઈસવીસન ૨૦૦૫માં આગળ ધર્યો હતો. તેમણે જોયું કે મોટી બ્રિટિશ કંપનીઓમાં સ્ત્રીઓને ઉચ્ચ પદવીઓ મોટા ભાગે ત્યારે જ મળતી હતી જ્યારે સંસ્થા પહેલેથી નુકસાનમાં સબડતી હોય. સફળતાના દિવસોમાં જે કાચની છત તોડવા નથી દેતા, એ જ લોકો સંકટ સમયે કાચની ભેખડ પર ઊભા રાખી દે છે.

આમાં સંસ્થા માટે બંને હાથમાં લાડુ છે. જો કોઈ ચમત્કાર થાય અને પેલી સ્ત્રી સંસ્થાને ઉગારી લે, તો બોર્ડ પોતાની પ્રગતિશીલ વિચારસરણીના ઢોલ પીટશે. અને જો અપેક્ષા મુજબ વહાણ ડૂબી ગયું, તો આખો દોષ પેલી સ્ત્રી નેતાના માથે થોપી દેવાશે કે સ્ત્રીઓ દબાણ સહન કરી શકતી નથી. સમાજ બહારથી તાળીઓ પાડે છે કે સ્ત્રીને મોકો મળ્યો, પણ અંદરથી એ એક અદૃશ્ય મોતનો કૂવો હોય છે.

આપણા શહેરોમાં ચાલતી કોચિંગ ક્લાસની બજાર જુઓ. એક જૂની ટ્યુશન એકેડેમી છે. પાછલા ત્રણ વર્ષથી જેઈઈ અને નીટમાં પરિણામ સાવ કંગાળ આવ્યા છે. અડધા અનુભવી શિક્ષકો સંસ્થા છોડીને પોતાની દુકાન ખોલી બેઠા છે. વાલીઓ ફી પાછી માંગીને હંગામો મચાવે છે. આવા સંકટ વચ્ચે ટ્રસ્ટીઓ અચાનક એક મહેનતુ મહિલા શિક્ષિકાને પ્રમોશન આપીને સીધા ડિરેક્ટર બનાવી દે છે. કહેવા ખાતર નારીશક્તિનો જયજયકાર થાય. પણ અસલમાં, આવતા વર્ષે પરિણામ નહીં આવે ત્યારે વાંક એ શિક્ષિકાના માથે ઢોળીને જૂના ભાગીદારો હાથ ખંખેરી લેશે.

જ્યારે તમને અચાનક કોઈ અસંભવ યુદ્ધના સેનાપતિ બનાવવામાં આવે, ત્યારે હારનો દોષ કોના નામે લખાશે તેની ગણતરી પહેલેથી થઈ ચૂકી હોય છે.