જુગારીનો ભ્રમ

સિક્કો ઉછાળો. પાંચ વાર સતત છાપ આવે એટલે છઠ્ઠી વાર કાંટો જ આવશે તેવી આપણને અંદરથી ખાતરી થઈ જાય છે. મગજ બૂમો પાડે છે કે હવે તો વારો બદલાવો જ જોઈએ. આ વહેમને ગણિતની ભાષામાં 'ગેમ્બલર્સ ફેલેસી' કહે છે. સત્ય એ છે કે સિક્કાને કોઈ યાદશક્તિ હોતી નથી. પાંચ વાર છાપ આવી ગઈ હોય તોય છઠ્ઠી વાર કાંટો આવવાની શક્યતા બરાબર પચાસ ટકા જ રહે છે. કુદરત કોઈ ઉધાર ચૂકવતી નથી.

આ વિચાર સંભાવનાશાસ્ત્રનો જૂનો નિયમ છે. ઈસવીસન ૧૯૧૩માં મોન્ટે કાર્લોના કેસિનોમાં રૂલેટના ચક્ર પર સતત ૨૬ વખત કાળો રંગ આવ્યો હતો. જુગારીઓ કરોડો રૂપિયા લાલ રંગ પર લગાવતા ગયા, કારણ કે સૌને લાગ્યું કે હવે તો લાલ આવવો જ જોઈએ. કેસિનો અબજોપતિ બની ગયો અને જુગારીઓ રોડ પર આવી ગયા. માણસનું મગજ પેટર્ન શોધવા ટેવાયેલું છે. અનિશ્ચિતતા તેને ડરાવે છે, એટલે એ તર્કના નામે ભ્રમ રચી કાઢે છે.

આ ભ્રમ માત્ર પત્તાબાજી કે કેસિનો પૂરતો સીમિત નથી. આપણા રોજિંદા જીવનમાં એ બહુ ઊંડા મૂળિયાં ધરાવે છે. શેરબજારમાં સતત ચાર દિવસ તૂટેલો શેર પાંચમા દિવસે ઊંચકાશે જ એવી આંધળી આશા આ જ ભ્રમનું પરિણામ છે. ક્રિકેટમાં ત્રણ વાર શૂન્ય પર આઉટ થયેલો બેટ્સમેન આજે તો સદી ફટકારશે જ એવું માની લેવું તે પણ આજ મૂર્ખામી છે. અગાઉ શું બન્યું તેનાથી આગળની સ્વતંત્ર ઘટનાને કોઈ સ્નાન-સૂતક હોતું નથી.

આપણા સંયુક્ત કુટુંબમાં આ વહેમ સૌથી વધુ ઝેરી સાબિત થાય છે. ઘરમાં સતત ત્રણ દીકરીઓ જન્મી હોય એટલે આખો પરિવાર વહુ પર દબાણ લાવે છે કે હવે ચોથો તો દીકરો જ આવશે. કુટુંબના વડીલો ગણિત માંડે છે કે ત્રણ વાર છોકરી આવી એટલે હવે કુદરત ન્યાય કરશે અને વારો બદલાશે. વિજ્ઞાન સ્પષ્ટ કહે છે કે દરેક ગર્ભધારણ વખતે દીકરો કે દીકરી થવાની શક્યતા દર વખતે બિલકુલ સ્વતંત્ર હોય છે. પણ ખોટા હિસાબોમાં જીવતું કુટુંબ દીકરાની લાલચમાં સ્ત્રીના શરીર અને મનને હોમી દે છે.

નસીબને જૂની વાતો યાદ રહેતી નથી, ભૂલ માત્ર માણસના વહેમી મગજની છે.