ફ્રેક્ટલ વિચારસરણી

પ્રકૃતિમાં એક ગજબની નકલખોરી છે. પાંદડાની ઝીણી નસો જુઓ, ઝાડની ડાળીઓ જુઓ કે આકાશમાંથી દેખાતો નદીનો પટ જુઓ. બધાનો આકાર એકસરખો છે. નાનો અંશ એ જ સમગ્રનું પ્રતિબિંબ હોય છે. ગણિતમાં આને ફ્રેક્ટલ કહેવાય. જ્યારે આ જ દૃષ્ટિકોણ માણસ મગજમાં ઉતારીને જગતને જોવા લાગે, ત્યારે એને ફ્રેક્ટલ વિચારસરણી કહેવાય. આ શબ્દ એડવર્ડ નુહફરે ૨૦૦૭માં શિક્ષણવિષયક લેખનમાં વ્યવસ્થિત રીતે મૂક્યો હતો. મૂળ વાત એટલી જ છે: જીવનમાં સૌથી નાની ઘટનાઓમાં જે પેટર્ન દેખાય છે, તે જ પેટર્ન સૌથી મોટી બાબતોમાં પણ ચાલતી હોય છે.

આપણે માનીએ છીએ કે મોટી મુશ્કેલીઓનો ઉકેલ મોટા નિર્ણયોથી જ આવે. આ આપણી જૂની ભૂલ છે. સંસ્થાઓ તૂટે છે કે સંબંધો બગડે છે, તેની પાછળ કોઈ અચાનક આવેલો ધરતીકંપ નથી હોતો. જે છીંડાં રોજિંદી સામાન્ય વાતચીતમાં પડતાં હોય છે, તે જ વિશાળ સ્તરે આખી વ્યવસ્થાને ડુબાડે છે. નાના સ્કેલ પર નજર નાખો તો મોટો નકશો આપોઆપ સમજાઈ જાય છે.

આપણા સંયુક્ત કુટુંબો અને ઘરસંસાર આનું શ્રેષ્ઠ ઉદાહરણ છે. સાસુ અને વહુ વચ્ચે ચાના કપમાં ખાંડ ઓછી પડવા બાબતે જે પાંચ સેકન્ડનો કકળાટ થાય છે, તે ખાલી ખાંડનો મુદ્દો નથી. સત્તા, નિયંત્રણ અને ઉપેક્ષાની જે અસૂયા એ બે ઘૂંટડા ચામાં દેખાય છે, એ જ પેટર્ન આવતા દસ વર્ષના મિલકતના વિવાદમાં કે દીકરાના નિર્ણયોમાં દેખાવાની છે. નાની તિરાડમાં આખા મકાનનું ભવિષ્ય છુપાયેલું હોય છે. માણસ સવારે ચા પીતી વખતે પોતાના અહંકારને જે રીતે સાચવે છે, એ જ રીતે તે આખી જિંદગી સંબંધો ચલાવવાનો છે.

જે માણસ સૂક્ષ્મ સ્તરની વર્તણૂક પકડી શકે, તેને ભવિષ્યની મોટી હોનારતો વાંચવા માટે જ્યોતિષની જરૂર નથી પડતી. તમારો ભાગીદાર હોટલના વેઇટર સાથે કેવો વ્યવહાર કરે છે, તે જોઈને તમે નક્કી કરી શકો કે દબાણના સમયે એ તમારી સાથે કેવો વ્યવહાર કરશે. સ્કેલ બદલાય છે, ચરિત્ર નથી બદલાતું.

મોટી લડાઈઓ હંમેશાં નાની આદતોનું જ ઝેરીલું વિસ્તરણ હોય છે.