ચાર ચલણનું માળખું

આપણે માનીએ છીએ કે દુનિયા માત્ર રૂપિયાથી ચાલે છે. આ આપણી સૌથી મોટી નાદાની છે. માણસ જ્યારે કોઈ પણ વ્યવહાર કરે છે, ત્યારે માત્ર પાકીટમાંથી નોટો નથી કાઢતો. આધુનિક બિઝનેસ ચિંતનમાં સ્ટીવ સુસી અને કેટિ રિપ જેવા લેખકોએ ‘ચાર ચલણ’નો વિચાર મૂક્યો. જીવનમાં કે વેપારમાં આપણી પાસે માત્ર પૈસાની મૂડી નથી હોતી. ચાર અલગ-અલગ સિક્કા છે: નાણું, સમય, ધ્યાન અને વફાદારી. કોઈ પણ સંબંધ કે સોદો આ ચારમાંથી કોઈક એક કે વધુ ચલણ ખર્ચીને જ પાર પડે છે.

જો તમારી પાસે પૈસા ઓછા હોય, તો તમારે સમય કે અંગત ધ્યાન આપવું પડે. જો તમારે સમય બચાવવો હોય, તો રોકડા ફેંકવા પડે. સોશિયલ મીડિયા કંપનીઓ તમારી પાસેથી એક પણ રૂપિયો લેતી નથી. છતાં તેઓ અબજોપતિ છે, કારણ કે તમે તેમને તમારું ધ્યાન અને અંગત માહિતીનું ચલણ ચૂકવો છો. મફતમાં મળતી દરેક વસ્તુ તમારા અસ્તિત્વના બીજા કોઈ કીમતી હિસ્સાની કિંમત વસૂલે છે.

આ વાત સમજવી હોય તો આપણા સૌરાષ્ટ્રના ગામડાની સહકારી ડેરી કે એપીએમસી માર્કેટ યાર્ડમાં નજર નાખો. એક ખેડૂત પોતાનો માલ વેચવા યાર્ડમાં જાય છે. દલાલ તેને તરત રોકડા નથી આપતો, થોડા ઓછા ભાવ આપે છે, પણ ખેડૂત એ જ દલાલ પાસે જાય છે. કેમ? કારણ કે વર્ષોની વફાદારી અને સંબંધનું ચલણ ત્યાં કામ કરે છે. અડધી રાતે ખાતર કે બિયારણ લેવા માટે એ દલાલ ઊભો રહે છે. ખેડૂત અહીં સસ્તા ભાવનું નાણું ગુમાવે છે, પણ સામે વિશ્વાસ અને સાચવણીનું અદ્રશ્ય ચલણ ખરીદે છે.

બીજી તરફ, ડેરીમાં રોજ સવારે દૂધ ભરવા લાઈનમાં ઊભેલો માલધારી માત્ર દૂધના ફેટના પૈસા નથી ગણતો. તે ત્યાં અડધો કલાકનો સમય અને સભાસદ તરીકેની પોતાની વફાદારી ચૂકવે છે. જ્યાં આ ચારમાંથી એકાદું ચલણ ખોટું વપરાય, ત્યાં સંબંધોનું દેવાળું ફૂંકે છે. પૈસા આપીને બધું ખરીદી શકાતું નથી, કારણ કે માણસ અંદરથી સમય અને સાચા ધ્યાનની ભૂખ રાખે છે.

જે સોદામાં તમે પૈસા બચાવો છો, ત્યાં તપાસી લેજો કે તમે તમારો કયો કીમતી સિક્કો વટાવી રહ્યા છો.