સપાટ પૃથ્વીની કલ્પના

દુનિયા ગોળ નથી, સપાટ થઈ ગઈ છે. આ કોઈ ભૂગોળનો નિયમ નથી, પણ આધુનિક અર્થતંત્રનું બહુ ચર્ચાયેલું મોડેલ છે. અમેરિકન પત્રકાર થોમસ ફ્રીડમેને ૨૦૦૫માં પોતાનાં પુસ્તકમાં આ દાવો દુનિયા સામે મૂક્યો હતો. તેમનો તર્ક સીધો હતો. ઇન્ટરનેટ, ફાઇબર ઓપ્ટિક કેબલ, સૉફ્ટવેર અને સસ્તાં કુરિયરે આખી દુનિયામાંથી અંતરનો ફાયદો ખતમ કરી નાખ્યો. બેંગલોરનો એન્જિનિયર અને ન્યૂ યોર્કનો બેન્કર હવે એક જ સ્તરે ઊભા રહીને હરીફાઈ કરે છે. ભૌગોલિક સીમાઓ ગળી ગઈ, એટલે રમવાનું મેદાન સપાટ થઈ ગયું.

આ વાત સાંભળવામાં બહુ ક્રાંતિકારી લાગે છે, પણ પૂરી સાચી નથી. સપાટ હોવાનો અર્થ એવો થયો કે હવે સ્થાનિક ફાયદો રહ્યો નથી. જો તમારી પાસે સ્માર્ટફોન અને કનેક્શન છે, તો તમે ગ્લોબલ માર્કેટનો ભાગ બની શકો છો. સિદ્ધાંત સારો છે, પણ જમીન પર આવતા જ એનાં ખૂણા નીકળે છે. અંતર ઘટી ગયું પણ અસમાનતા મટી નથી. ડેટા ગમે તેટલો ઝડપી દોડે, સ્થાનિક વાસ્તવિકતા અને સત્તાના સમીકરણો એટલા જ જૂના રહે છે.

આપણા સૌરાષ્ટ્રના એક ગામડાની ખેતી અને એપીએમસી માર્કેટને જુઓ. અશ્વિનભાઈ પોતાના ખેતરમાં કપાસ પકવે છે. એમના હાથમાં ઇન્ટરનેટ છે અને એ શિકાગો કે બ્રાઝિલના કપાસના ભાવ પોતાની સ્ક્રીન પર જોઈ શકે છે. ફ્રીડમેનની થિયરી કહેશે કે અશ્વિનભાઈ હવે વૈશ્વિક બજાર સાથે સીધા જોડાયેલા છે. પણ જ્યારે કપાસ વેચવાનો વારો આવે, ત્યારે અશ્વિનભાઈએ નજીકની એપીએમસીમાં જ ઊભા રહેવું પડે છે. ત્યાં બોલી લગાવતો સ્થાનિક દલાલ, માર્કેટ યાર્ડનું વજનિયું અને એમના માથા પર ચડેલું સોસાયટીનું ધીરાણ સ્ક્રીન પર દેખાતી સપાટ દુનિયાને એક ઝાટકે ખતમ કરી નાખે છે.

ડિજિટલ દુનિયા ભલે સપાટ થઈ ગઈ હોય, ભૌતિક વ્યવસ્થા હજુ પણ ઉબડખાબડ છે. કનેક્ટિવિટી આવી એટલે તાકાત આવી ગઈ એવું માનવું મુર્ખામી છે. બજાર હવે વૈશ્વિક છે, પણ તમે જે ચોતરે ઊભા છો તે સ્થાનિક છે. તમે દુનિયા આખી સાથે સ્પર્ધા કરી શકો છો એ સાચું, પણ સામે છેડે દુનિયા આખી પણ તમારી સાથે સ્પર્ધા કરી રહી છે.

ઇન્ટરનેટે સરહદો તોડી નાખી ખરી, પણ ખાડા-ટેકરા પૂરવાનું કામ એના કરારમાં નહોતું.