ફેમ્સ સિદ્ધાંત

જીવવિજ્ઞાનમાં શરીર ચલાવવા માટે જનીન એટલે કે 'જીન' હોય છે. સમાજમાં વિચાર ફેલાવવા માટે રિચાર્ડ ડોકિન્સે 'મીમ' શબ્દ આપ્યો. પણ આ ભૌતિક સૃષ્ટિના નિયમો કેવી રીતે ટકી રહે છે અને આગળ વધે છે? સૈદ્ધાંતિક ભૌતિકશાસ્ત્રમાં થોમસ બ્રેડલીએ તાજેતરમાં એક નવો વિચાર રજૂ કર્યો: 'ફેમ્સ' (Femes). જેમ ડીએનએ પોતાના અસ્તિત્વની નકલ બનાવીને પેઢીઓ આગળ ધપાવે છે, તેમ પ્રકૃતિમાં માહિતીના એવા મૂળભૂત એકમો છે જે નિયમોનું પુનરાવર્તન કરે છે. આ ભૌતિકશાસ્ત્રના 'કન્સ્ટ્રક્ટર થિયરી' સાથે જોડાયેલો ગંભીર ખ્યાલ છે.

વિજ્ઞાનનો આ સિદ્ધાંત આપણને સૂચવે છે કે કોઈ પણ વ્યવસ્થા કેવળ પદાર્થથી નથી ચાલતી. તે માહિતીની ચોક્કસ પેટર્ન પર ટકી રહે છે. જો માહિતી પોતાની નકલ બનાવવાની ક્ષમતા ગુમાવી દે, તો આખી સિસ્ટમ પડી ભાંગે. માહિતી પોતે એક સાધન બનીને વાસ્તવિકતાનું સતત અપડેટ કરતી રહે છે. આ વિચાર માત્ર પરમાણુઓને નહીં, આપણા રોજીંદા મગજને પણ સમજાવે છે.

આપણા સ્માર્ટફોન અને ટેલિવિઝન તરફ નજર નાખો. ટીવી ન્યૂઝની ચર્ચા હોય કે પારિવારિક વૉટ્સએપ ગ્રૂપ, ત્યાં અસલ સત્યનું કોઈ મૂલ્ય નથી. ત્યાં ટકે છે માત્ર એવો કન્ટેન્ટ, જે પોતાની જાતને સૌથી ઝડપથી આગળ ધકેલી શકે. સાંજની ન્યૂઝ ચેનલ પર એન્કર જે ઉત્પાત મચાવે છે, તે કોઈ તર્ક નથી પણ માહિતીનો એવો નમૂનો છે જે બીજા દસ લોકોને ઉશ્કેરીને પોતાની નકલ કરવા મજબૂર કરે છે. આ માનસિક સ્તર પર કામ કરતા માહિતીના વાયરસ છે.

જ્યારે કોઈ સનસનાટીભર્યો સંદેશો ફોરવર્ડ થાય છે, ત્યારે માણસ વિચારતો નથી. તે માત્ર એ માહિતીનું વાહક બને છે. જેવી રીતે પ્રકૃતિમાં કણો નિયમોનું અંધ અનુકરણ કરે છે, તેમ આપણે પણ ડિજિટલ પડદા સામે પ્રોગ્રામ થયેલા રમકડાં બની જઈએ છીએ. નિયમ એ જ સર્વોપરી રહે છે જે ટકી રહેવાની ચાલાકી જાણે છે.

જે માહિતી તમને વિચારતા બંધ કરી દે, સમજી લેવું કે એ તમને વાપરીને પોતાની નવી પેઢી પેદા કરી રહી છે.