પસંદગી ટાળવાની ભૂલ

કોઈ નિર્ણય ન લેવો એ પણ એક નિર્ણય જ છે. મોટા ભાગના લોકો આ સાદો નિયમ ભૂલી જાય છે. જ્યારે બે રસ્તા સામે આવે ત્યારે માણસ થંભી જાય છે. તેને લાગે છે કે જ્યાં સુધી પોતે સહી ન કરે ત્યાં સુધી કશું બનશે નહીં. આ ભ્રમ છે. તર્કશાસ્ત્ર અને નિર્ણયના સિદ્ધાંતોમાં આને પસંદગી કરવામાં નિષ્ફળતા કહે છે. પક્ષ ન લેવો, સ્પષ્ટ વલણ ન અપનાવવું અને પરિસ્થિતિને તેના નસીબ પર છોડી દેવી એ પણ હકીકતમાં એક બાજુ પસંદ કરી લેવા બરાબર છે.

આ શબ્દ કોઈ એક પુસ્તક કે વિચારકની અંગત મિલકત નથી. તર્કશાસ્ત્ર અને રોજિંદા વ્યવહારના વિશ્લેષણમાં તે વર્ષોથી વપરાય છે. ચર્ચામાં જ્યારે કોઈ માણસ પોતાની ચોક્કસ પોઝિશન જાહેર કરવાને બદલે ગોળગોળ વાતો કરે છે, ત્યારે તે વિવાદ ટાળવાનો ડોળ કરે છે. વ્યવહારમાં લોકો જવાબદારીમાંથી છટકવા માટે ચૂપ રહે છે. પણ સમય ક્યારેય તમારા રોકાઈ જવાની રાહ જોતો નથી. જો તમે ગાડીનું સ્ટેયરિંગ નહીં ફેરવો, તો ગાડી ખાઈમાં પડશે. ન વાળવું એ પણ ખાઈ પસંદ કરવાનો જ ફેંસલો બની જાય છે.

આનો સૌથી મોટો ભોગ સંસાર બને છે. ધારો કે કિશોરભાઈના ઘરમાં રોજનો કકળાટ છે. એક તરફ વૃદ્ધ માતા છે અને બીજી તરફ પત્ની. બંને વચ્ચે રસોડાથી માંડીને રીતરિવાજ સુધી ઘર્ષણ ચાલે છે. કિશોરભાઈ સાંજ પડે એટલે સોફામાં માથું નીચું ઘાલીને બેસી જાય છે. કોઈને સાચા કે ખોટા કહેતા નથી. તેમને લાગે છે કે ચૂપ રહીને તેઓ ઘરની શાંતિ જાળવી રહ્યા છે. આ તેમની ભ્રમણા છે. સ્પષ્ટ સીમાઓ નક્કી ન કરીને તેમણે કકળાટને જ કાયમી વ્યવસ્થા તરીકે પસંદ કરી લીધો છે. પરિણામે વર્ષો સુધી આખું ઘર એક ઘૂંટાતી કડવાશમાં સબડે છે.

તટસ્થતા હંમેશાં સદ્ગુણ હોતી નથી. ઘણી વાર તે માત્ર કાયરતાનું સસ્તું કવર હોય છે. જ્યારે તમે સમયસર સ્પષ્ટ ‘હા’ કે ‘ના’ નથી કહેતા, ત્યારે સંજોગો તમારા વતી ફેંસલો કરી નાખે છે. પછી ફરિયાદ કરવાનો કોઈ અધિકાર રહેતો નથી, કારણ કે નિષ્ક્રિય રહીને પણ તમે એ જ પરિણામને મત આપ્યો હતો.

બે હોડી વચ્ચે પગ રાખીને ઊભા રહેવું એ સંતુલન નથી, ડૂબવાની તૈયારી છે.