શેમ્પેઈન કસોટી

તમે કોઈ લક્ષ્ય નક્કી કરો છો, પણ એ પૂરું થયું કે નહીં તે ખબર ક્યારે પડે? મોટા ભાગની કંપનીઓ અને સરકારો હવાઈ ઘોડા દોડાવે છે: ‘આપણે વધુ કાર્યક્ષમ બનીશું’, ‘શિક્ષણની ગુણવત્તા સુધારીશું’ કે ‘ગ્રાહકોને અદભુત અનુભવ આપીશું’. આ બધું સાંભળવામાં રૂપાળું લાગે છે, પણ નકલી છે. જ્યાં સુધી પરિણામ એટલું સ્પષ્ટ ન હોય કે તેની પ્રાપ્તિ પર તમે ઉજવણી કરી શકો, ત્યાં સુધી એ લક્ષ્ય નથી, માત્ર ધુમ્મસ છે. આ કસોટી પૂછે છે: શું તમારી પાસે એવી કોઈ ચોક્કસ ક્ષણ છે જ્યારે શેમ્પેઇનની બોટલ ફોડી શકાય?

આ વિચાર ચિપ હીથ અને ડેન હીથ નામના અમેરિકન લેખક ભાઈઓએ ૨૦૧૦માં તેમના પુસ્તક ‘સ્વિચ’માં આપ્યો હતો. એમનું કહેવું સાદું હતું. માનવ મગજ અમૂર્ત આદર્શો પાછળ નથી દોડતું, એને સ્પષ્ટ મુકામ જોઈએ છે. પરિવર્તન લાવવું હોય તો ‘ડેસ્ટિનેશન પોસ્ટકાર્ડ’ જેવો સ્પષ્ટ ચિત્રપટ હોવો જોઈએ. શેમ્પેઇન ટેસ્ટ એ માપદંડ છે જે નક્કી કરે છે કે તમારું ધ્યેય જમીન પર ઊતરી શકે તેવું છે કે નહીં.

આ નિયમ વહીવટી પોકળતાના મોં પર તમાચો છે. મેનેજરો લાંબા રિપોર્ટ બનાવીને છટકી જાય છે કારણ કે લક્ષ્ય ક્યારેય તારીખ કે ઘટના સાથે જોડાયેલું હોતું નથી. જો સિદ્ધિની કોઈ ચોક્કસ સીમારેખા જ ન હોય, તો નિષ્ફળતા ક્યારેય સાબિત થતી નથી. આ અસ્પષ્ટતા આળસનું સૌથી મોટું હથિયાર છે. જ્યારે લક્ષ્ય શેમ્પેઇન કસોટીમાંથી પાસ થાય છે, ત્યારે જવાબદારી આપોઆપ નક્કી થઈ જાય છે.

અમદાવાદ કે મુંબઈના ટ્રાફિકનું ઉદાહરણ લો. મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન દર વર્ષે બજેટમાં જાહેર કરે છે કે ‘શહેરમાં ટ્રાફિક વ્યવસ્થા સુવ્યવસ્થિત કરવામાં આવશે’. આ વાક્ય સંપૂર્ણ કચરો છે. સુવ્યવસ્થિત એટલે શું? એ ક્યારેય શેમ્પેઇન ખોલવા નહીં દે. પણ જો કમિશનર એમ કહે કે ‘પીક અવર્સમાં નહેરૂનગરથી એસજી હાઇવે પહોંચવામાં પંદર મિનિટથી વધુ નહીં થાય’ અથવા ‘રેલવે સ્ટેશન બહાર કોઈ પણ ઓટોરિક્ષાવાળો પેસેન્જર માટે ઝઘડતો નહીં દેખાય’, તો એ કસોટી પાર થઈ. ત્યારે આખા સ્ટાફને ખબર પડે છે કે પાર્ટી ક્યારે કરવાની છે.

જે લક્ષ્યની ઉજવણીની તારીખ નક્કી ન હોય, એ ધ્યેય નથી પણ સરકારી કવિતા છે.