કાર્ટેશિયન થિયેટરનો ભ્રમ

આપણા મગજમાં ક્યાંય કોઈ એક કેન્દ્રીય કંટ્રોલ રૂમ નથી. આપણે માનીએ છીએ કે આંખ, કાન અને નાક જે જુએ-સાંભળે છે, તે મગજમાં ચાલતા કોઈ આંતરિક સિનેમાના પડદા પર પ્રોજેક્ટ થાય છે અને અંદર બેઠેલો કોઈ 'હું' તે તમાશો જોઈને નિર્ણયો લે છે. આ માન્યતા તદ્દન ખોટી છે. મગજમાં કોઈ એક એવો મંચ નથી જ્યાં બધી માહિતી ભેગી થતી હોય અને કોઈ અંતિમ સાક્ષી બેઠો હોય.

આ વિચાર જાણીતા અમેરિકન તત્વચિંતક ડેનિયલ ડેનેટે ૧૯૯૧માં પોતાના પુસ્તક 'કોન્શિયસનેસ એક્સપ્લેઇન્ડ'માં આપ્યો હતો. તેમણે ૧૭મી સદીના દાર્શનિક રેને દેકાર્તના દ્વૈતવાદની મજાક ઉડાવવા આ શબ્દ ઘડ્યો. ડેનેટ કહે છે કે જો અંદર કોઈ નાનો માણસ બધું જોતો હોય, તો તેના મગજમાં પણ વળી બીજો કોઈ બેઠો હોવો જોઈએ. આ અનંત અરીસા જેવી ભૂલભુલામણી છે. ચેતના કોઈ એક જગ્યાએથી નહીં, પણ મગજના અસંખ્ય સમાંતર પ્રવાહોના સંકલનમાંથી આપોઆપ પેદા થાય છે.

સંસ્થાઓ અને વહીવટમાં પણ આપણે આ ભ્રમનો ભોગ બનીએ છીએ. આપણે માનીએ છીએ કે કોઈ પણ વ્યવસ્થા ત્યારે જ ચાલે જ્યારે ટોચ પર એક સર્વોપરી સુપરવાઇઝર બધું પ્રત્યક્ષ જોતો હોય. વાસ્તવમાં જટિલ સિસ્ટમો વિકેન્દ્રિત રીતે જ શ્રેષ્ઠ કામ કરે છે. દરેક નાની વિગત માટે એક કેન્દ્રીય અદાલત શોધવાની વૃત્તિ જ નિર્ણયશક્તિને લકવો મારી દે છે.

ગામડાની સહકારી દૂધ ડેરીનો વહેવાર જુઓ. સવારે પાંચ વાગ્યે પશુપાલકો લાઈનમાં ઊભા હોય. એક ભાઈ દૂધનું વજન કરે, બીજો મશીનમાં ફેટ માપે, ત્રીજો કમ્પ્યુટરમાં એન્ટ્રી પાડે અને ચોથો ખાતામાં રકમ જમા કરે. બહાર ઊભેલા પેલા શહેરિયાને લાગે કે અંદર ઑફિસમાં બેઠેલો ચેરમેન બધું અંગત રીતે કંટ્રોલ કરે છે. હકીકતમાં ચેરમેન ત્યાં હોતો પણ નથી. આખી મંડળી કોઈ એક કમાન્ડર વગર, અસંખ્ય નાના નિયમોના તાલમેલથી જાતે ધબકે છે. મગજ પણ બરાબર આ સહકારી મંડળી જેવું છે, કોઈ રાજાના દરબાર જેવું નહીં.

મગજમાં સિંહાસન ખાલી છે, કારણ કે ત્યાં હુકમ કરનાર કોઈ રાજા ક્યારેય હતો જ નહીં.