ક્ષમતા અભિગમ

કોઈ માણસ પાસે કેટલા રૂપિયા છે તેના પરથી તેનું સુખ કે સ્વતંત્રતા મપાતી નથી. આ સીધો અને અણિયાળો વિચાર છે. માણસ પાસે શું છે તે મહત્વનું નથી, પણ એ સાધનોથી તે વાસ્તવમાં શું કરી શકે છે તે મુખ્ય બાબત છે. કાગળ પર માત્ર હક આપી દેવાથી પેટ ભરાતું નથી. તમારી પાસે સાઇકલ હોય પણ રસ્તા પર ખાડા હોય કે પગમાં લકવો હોય, તો એ સાઇકલ નકામી છે. જીવન જીવવાની સાચી ક્ષમતા અને તક કેટલી છે, તે જ સાચો વિકાસ છે.

આ વિચાર અર્થશાસ્ત્રી અમર્ત્ય સેને ૧૯૮૦ના દાયકામાં વહેતો મૂક્યો, અને પાછળથી ફિલોસોફર માર્થા નુસબૌમે તેને વિસ્તૃત કર્યો. ત્યાં સુધી આખી દુનિયા માત્ર જીડીપી અને માથાદીઠ આવક જોઈને દેશોને ગરીબ કે અમીર ગણતી હતી. સેને કહ્યું કે કલ્યાણ એટલે માત્ર તિજોરીમાં પડેલા સિક્કા નથી. જીવનમાં અર્થપૂર્ણ વિકલ્પો હોવા, સારું સ્વાસ્થ્ય હોવું અને પોતાની પસંદગીનું કામ કરવાની વાસ્તવિક તાકાત હોવી એ ખરી સમૃદ્ધિ છે. આ મોડેલમાંથી જ પાછળથી માનવ વિકાસ આંક એટલે કે એચડીઆઈનો જન્મ થયો.

આ વાત નીતિઓ ઘડતી વખતે આંખ ઉઘાડનારી સાબિત થાય છે. સંસાધનો વહેંચવા સહેલા છે, પણ માણસને સક્ષમ બનાવવો અઘરો છે. આપણે કાયદો બનાવી દઈએ કે દેશનો દરેક નાગરિક ગમે ત્યાં ભણી શકે છે. પણ ગામડાના દલિત કે ગરીબ છોકરા પાસે જો ફી ભરવાની તાકાત, આવવા-જવાની બસ કે શિક્ષકો જ ન હોય, તો એ બંધારણીય અધિકાર માત્ર છાપેલા અક્ષરો રહી જાય છે. સાધન આપવું પૂરતું નથી, એ સાધનને વાપરવાની સામાજિક અને વ્યક્તિગત ક્ષમતા પણ આપવી પડે.

આપણી સરકારી કચેરીઓ આ ભ્રમનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે. કલેક્ટર કચેરી કે પંચાયતમાં ડિજિટલ સેવાઓ શરૂ થઈ જાય. બાબુઓ ગર્વથી બોર્ડ મારી દે કે હવે જાતિનો દાખલો કે વિધવા પેન્શન ઓનલાઇન જ મળશે. પોર્ટલ બની ગયું, એટલે સરકાર માટે કામ પૂરું. પણ ગામડાની વૃદ્ધ શાંતાબેન પાસે ન સ્માર્ટફોન છે, ન ઇન્ટરનેટ, ન તેને ફોર્મ ભરતા આવડે છે. બાબુશાહી કાગળ પર સુવિધા ઊભી કરી દે છે, પણ નાગરિકમાં તેનો લાભ લેવાની ક્ષમતા છે કે નહીં તેની કોઈને પડી નથી હોતી. પરિણામે શાંતાબેને વચેટિયાને લાંચ આપવી જ પડે છે.

કાગળ પર આકાશ આપી દેવાથી માણસ પંખી નથી બની જતો, એની પાંખોમાં ઊડવાની તાકાત હોવી જોઈએ.