બાયસ્ટેન્ડર ઇફેક્ટ

ભીડમાં કોઈનું મોત થાય ત્યારે કોઈ ખૂની નથી હોતું. આ કોઈ કવિતા નથી, ક્રૂર વાસ્તવિકતા છે. રસ્તા પર અકસ્માત થાય અને લોહી નીતરતો માણસ તરફડતો હોય ત્યારે સો માણસોનું ટોળું ગોળ કુંડાળું વળીને જોયા કરે છે. કોઈ આગળ વધીને તેને રિક્ષામાં બેસાડતું નથી. દરેક માણસ મનોમન માને છે કે બીજો કોઈક મદદ કરશે. જ્યાં વધુ સાક્ષીઓ, ત્યાં મદદ મળવાની શક્યતા સૌથી ઓછી. આ મનોવૈજ્ઞાનિક લકવાને 'બાયસ્ટેન્ડર ઇફેક્ટ' કહે છે.

આ વિચાર ૧૯૬૮માં અમેરિકન મનોવૈજ્ઞાનિકો બિબ લટાને અને જોન ડાર્લીએ આપ્યો. ૧૯૬૪માં ન્યૂયોર્કમાં કિટ્ટી જેનોવિસ નામની યુવતીની ઘાતકી હત્યા થઈ હતી. અખબારોએ અહેવાલ આપ્યો કે ડઝનબંધ લોકોએ બારીમાંથી બૂમો સાંભળી પણ કોઈએ પોલીસને ફોન ન કર્યો. લટાને અને ડાર્લીએ પ્રયોગો કરીને સાબિત કર્યું કે માણસ નિર્દય નથી, પણ ટોળામાં તેની વ્યક્તિગત જવાબદારી ઓગળી જાય છે. જવાબદારીનું આ વિભાજન માણસને પથ્થર બનાવી દે છે.

જો તમે એકલા હશો અને કોઈ મુસીબતમાં મુકાશે, તો તમારું મગજ તરત કાર્યરત થશે. પણ તમારી બાજુમાં બીજા પચાસ લોકો ઊભા હશે, તો તમારું મન વિચારશે કે હું જ શા માટે પહેલ કરું? બીજા લોકો પણ તમારો ચહેરો જોઈને નક્કી કરે છે કે સ્થિતિ કેટલી ગંભીર છે. જો બાકીના શાંત ઊભા છે, તો દરેક માને છે કે કદાચ કશું ગંભીર નથી. આ સામૂહિક અજ્ઞાનતા ક્યારેક કોઈનો જીવ લઈ લે છે.

મુંબઈની લોકલ ટ્રેનમાં કે અમદાવાદના એસ.જી. હાઈવે પર આ તમાશો રોજ જોવા મળે છે. પ્લેટફોર્મ પર કોઈ યુવાન ચક્કર ખાઈને પાટા પર પડી જાય છે. સેંકડો લોકો પોતાના મોબાઈલના કેમેરા ચાલુ કરીને વીડિયો ઉતારવા માંડે છે. કોઈ એમ્બ્યુલન્સ બોલાવતું નથી. દરેકના મનમાં એક જ વિચાર હોય છે કે રેલવે પોલીસ આવશે, અથવા પેલો બાજુવાળો કંઈક કરશે. આ આળસ નથી, મનની છેતરપિંડી છે.

ટોળા સામે ક્યારેય સામાન્ય મદદ ન માગો. જો ક્યારેય આવી સ્થિતિમાં ફસાઈ જાઓ, તો 'કોઈ બચાવો' એવી બૂમ પાડવી નકામી છે. ટોળામાંથી એક ચોક્કસ માણસની આંખમાં આંખ પરોવો. તેને સીધી આંગળી ચીંધીને કહો: 'લાલ શર્ટવાળા ભાઈ, તમે ૧૦૮ પર ફોન કરો.' જવાબદારી એક માણસ પર થોપશો ત્યારે જ આ મનોવૈજ્ઞાનિક જાળ તૂટશે.

ટોળું ક્યારેય સંવેદનશીલ હોતું નથી. ભીડ માત્ર તમાશો જુએ છે, જીવ તો એકલી વ્યક્તિ જ બચાવી શકે છે.