વ્યસ્તતાનો પૂર્વગ્રહ

સતત દોડતા રહેવું અને ક્યાંક પહોંચવું—આ બંને વચ્ચે આકાશ-પાતાળનો ફર્ક છે. આપણું મગજ એક વિચિત્ર ભ્રમમાં જીવે છે. જો આપણે આખો દિવસ પરસેવો પાડ્યો, દસ ઈમેલ લખ્યા અને ફોન પર બૂમો પાડી, તો આપણને લાગે છે કે ઘણું મોટું કામ થઈ ગયું. આ છે વ્યસ્તતાનો પૂર્વગ્રહ. કામનું પ્રમાણ અને કામનું પરિણામ, આ બે અલગ બાબતો છે. પણ મનુષ્ય પ્રવૃત્તિને જ પ્રગતિ માની બેસે છે. ખાલી બેસી રહેવું પાપ લાગે છે, ભલે શાંતિથી વિચારવાથી સાચી દિશા મળતી હોય.

આ શબ્દ કયા ચોક્કસ પુસ્તકમાંથી આવ્યો કે કોણે પહેલી વાર વાપર્યો, તેનો કોઈ એક દાવો નથી. આધુનિક વર્તન વિજ્ઞાન અને મેનેજમેન્ટ સાહિત્યમાં આ ખ્યાલ સહજ રીતે વિકસ્યો છે. તેનો પાયો બહુ જૂનો છે: આપણને મહેનતનું પ્રદર્શન કરવું ગમે છે. સમાજ પણ એવા માણસને સલામ ઠોકે છે જે હંમેશા કહેતો ફરે કે ‘મારી પાસે શ્વાસ લેવાની પણ ફુરસદ નથી.’ નવરા બેસીને સાચી યોજના ઘડનાર આળસુ ગણાય છે, જ્યારે બિનજરૂરી દોડધામ કરનાર કર્મનિષ્ઠ મનાય છે.

આ પૂર્વગ્રહ મોટો નુકસાનકારક છે. કોર્પોરેટ ઓફિસ હોય કે રાજકારણ, લોકો પરિણામ કરતાં પોતાનો પસીનો બતાવવામાં વધુ રસ દાખવે છે. આળસુ મગજ અસલ સમસ્યા ઉકેલવાને બદલે નાના-મોટા કાગળો ફેરવવામાં આખો દિવસ વેડફી નાખે છે. આ એક પ્રકારનો માનસિક નશો છે. તમે વ્યસ્ત રહો છો એટલે તમને અપરાધભાવ નથી થતો. પણ દિવસના અંતે તિજોરી ખાલી હોય છે અને લક્ષ્ય એટલું જ દૂર રહી જાય છે.

અમદાવાદના રીલીફ રોડ પર કાપડની જૂની પેઢી ચલાવતા હસમુખભાઈને જુઓ. સવારે નવ વાગ્યે દુકાને આવીને બેસે અને રાતે નવ વાગ્યા સુધી ચોપડા ફેરવ્યા કરે. સેલ્સમેન પર બરાડા પાડે, તાકા ખોલે ને પાછા વાળે. ગ્રાહકો ઘટી ગયા છે અને નફો અડધો થઈ ગયો છે, પણ હસમુખભાઈ ગર્વથી કહેશે કે હું બાર કલાક દુકાને લોહી બાળું છું. તેમને નવો માલ લાવવા કે વેપારની નવી રીત શીખવા વિચારવાનો સમય નથી, કારણ કે તેઓ વ્યસ્ત રહેવાના વહેમમાં ખોવાયેલા છે. પરસેવો વહાવવો એ નફાની ગેરંટી નથી.

ચકડોળમાં બેઠેલા માણસને પણ લાગે છે કે તે બહુ ઝડપથી આગળ વધી રહ્યો છે.