બર્નઆઉટ સંક્રમણ અસર

થાક માત્ર અંગત અનુભવ નથી. એ વાઇરસ જેવો છે. એક માણસ અંદરથી તૂટી જાય ત્યારે એનો સડો આખી ટીમને ભરખી જાય છે. મનોવિજ્ઞાનમાં આ ઘટનાને બર્નઆઉટ કોન્ટેજિયન ઇફેક્ટ કહે છે. આ કોઈ સામાન્ય શારીરિક થાકની વાત નથી. આ છે માનસિક શૂન્યતા, કામ પ્રત્યેની તીખી અણગમો અને સળગતી હતાશાનું બીજા માણસોમાં ચૂપચાપ ઉતરી જવું. જ્યારે સાથે કામ કરતો સાથીદાર સતત બળાપો કાઢે, ત્યારે તમારી પોતાની ઊર્જા પણ ધીમે ધીમે ક્ષીણ થવા લાગે છે.

આ વિચાર સંસ્થાકીય મનોવિજ્ઞાનના સંશોધકો આર્નોલ્ડ બાકર અને વિલ્માર સ્કોફેલીના અભ્યાસોમાંથી લોકપ્રિય બન્યો. તેમણે લગભગ વર્ષ ૨૦૦૦ના અરસામાં સાબિત કર્યું કે ઓફિસની કેબિનમાં નકારાત્મકતા હવા વાટે નહીં, સામાજિક વ્યવહારથી ફેલાય છે. માણસ સહજ રીતે બીજાના ચહેરા, અવાજનો ટોન અને હતાશાની નકલ કરવા ટેવાયેલો છે. એક સહકર્મી કહે કે ‘અહીં કશું બદલાવાનું નથી’, એટલે બાકીના ચાર જણાના મનમાં પણ એ જ કડવાશ ઘર કરી જાય છે.

આ અસર કેમ જોખમી છે? કારણ કે કંપનીઓ કામના ભારણને દોષ આપે છે, પણ ચેપી માનસિકતાને જોતી નથી. એક હતાશ કર્મચારી બીજા દસ ઉત્સાહી કર્મચારીઓને પોતાના સ્તરે ઢસડી લાવે છે. સિનિકિઝમ એટલે કે કટાક્ષભરી નિષ્ક્રિયતા વગર મહેનતે ફેલાય છે. ટીમના પ્રોજેક્ટ્સ અટકી પડે છે, લોકો કામચોરીને સ્માર્ટનેસ માનવા લાગે છે અને આખો માહોલ સ્મશાનવત બની જાય છે.

આપણા દેશના ક્રિકેટ ડ્રેસિંગ રૂમમાં આ દ્રશ્ય બહુ સામાન્ય છે. ધારો કે રણજી ટ્રોફી કે સ્થાનિક ક્લબની કોઈ ટીમ સતત ત્રણ મેચ હારી જાય. સીનિયર ખેલાડી ડ્રેસિંગ રૂમમાં બેસીને મેનેજમેન્ટની નિંદા કરે, પ્રેક્ટિસ સેશનને બેકાર ગણાવે અને પેવેલિયનમાં ઊંડા નિસાસા નાખે. થોડા દિવસોમાં આખો ડ્રેસિંગ રૂમ મુર્ઝાઈ જાય છે. યુવાન, ભૂખ્યા બેટ્સમેનો પણ બેટ પકડતા પહેલાં હાર સ્વીકારી લે છે. ટીમ મેદાન પર ટેકનિકથી નથી હારતી, પણ ડ્રેસિંગ રૂમમાં ફેલાયેલા માનસિક થાકથી હારી જાય છે.

નબળો ખેલાડી રન ઓછા બનાવશે, પણ બળતરા કરતો ખેલાડી આખી ટીમને મેદાન બહાર ફેંકી દેશે.