અમલદારશાહી મોડ

સંસ્થા મોટી થાય એટલે કામ કરવાની રીત બદલાઈ જાય છે. શરૂઆતનું સાહસ મરી પરવારે છે. એની જગ્યાએ આવે છે: બ્યુરોક્રેટ મોડ. આ એક એવી કાર્યપદ્ધતિ છે જ્યાં પરિણામ કરતાં પ્રક્રિયા વધુ વહાલી બને છે. કોઈ નવો વિચાર આવે તો સીધો અમલ નથી થતો. પહેલાં દસ મીટિંગો ગોઠવાય છે. કમિટીઓ બને છે. ઈમેઈલમાં પચાસ લોકોને સીસીમાં રાખવામાં આવે છે. કોઈને કંઈ બનાવવામાં રસ નથી, બધાને માત્ર પોતાની ચામડી બચાવવામાં રસ છે. જે કંપની સાહસના જોરે ઊભી થઈ હતી, તે હવે ફક્ત નિયમો પાળતી મશીન બની જાય છે.

આ વિચાર ૨૦૨૪માં સિલિકોન વેલીના જાણીતા રોકાણકાર એન્ડ્રુ ચેને ચર્ચામાં મૂક્યો. પોલ ગ્રેહામના 'ફાઉન્ડર મોડ' નામના નિબંધ પછી એમણે આ પદ્ધતિનું વિશ્લેષણ કર્યું. એમણે સમજાવ્યું કે કંપની મોટી થતાં સંચાલકો કેવા રક્ષણાત્મક બની જાય છે. જ્યારે કંપની સ્થાપકના હાથમાંથી નીકળીને વ્યવસાયિક મેનેજરોના હાથમાં જાય છે, ત્યારે નિર્ણય લેવાનું જોખમ કોઈ ઉપાડતું નથી. સર્વસંમતિ સાધવાના નામે મહિનાઓ બરબાદ થાય છે. ભૂલ ન થાય તે માટે કામ જ ધીમું કરી દેવાય છે.

આ મોડમાં સૌથી મોટું નુકસાન વ્યક્તિગત પહેલનું થાય છે. કોઈ કર્મચારી નવું વિચારીને ઝડપી નિર્ણય લેવા જાય, તો સિસ્ટમ એને દાબી દે છે. તેને પૂછવામાં આવે છે: આની મંજૂરી કોણે આપી? પ્રોટોકોલ ક્યાં છે? ધીમે ધીમે હોશિયાર લોકો કંટાળીને નીકળી જાય છે. ફક્ત એવા લોકો ટકે છે જેમને કાગળિયાં ઘસવામાં અને જવાબદારી બીજા પર ઢોળવામાં મજા આવે છે. કંપની જીવંત રહેતી નથી, માત્ર કાયદાકીય રીતે ચાલુ રહે છે.

આપણી સરકારી કચેરીઓ આ મોડની જન્મદાતા છે. કલેક્ટર ઓફિસ કે મામલતદાર કચેરીમાં જાઓ એટલે આ નજરે દેખાય. એક નાનકડી ફાઈલ પર સહી કરાવવી હોય તો બાબુ ટેબલ બદલાવશે. 'આ કામ મારા ખાતાનું નથી, ઉપર સાહેબને પૂછવું પડશે.' સાહેબ કહેશે, 'નિયમ પુસ્તિકા લાવો.' કોઈ અધિકારી એમ નહીં કહે કે આ નાગરિકનું કામ સાચું છે તો પતાવી દઈએ. એ વિચારશે કે જો હું સહી કરીશ અને કાલે તપાસ થશે તો મારું શું? આ વિચાર એ જ બ્યુરોક્રેટ મોડ છે, જ્યાં સિસ્ટમ કામ કરવા માટે નહીં પણ કામ અટકાવવા માટે ચાલે છે.

જ્યાં પ્રક્રિયા ભગવાન બની જાય, ત્યાં પરિણામ હંમેશાં લાવારિસ મરી જાય છે.