બકવાસ સ્વીકારવાની વૃત્તિ

અમુક વાક્યો સાંભળવામાં ગહન લાગે છે, પણ અંદર કશું હોતું નથી. "અનંત ચેતના બ્રહ્માંડ સાથે તાલ મિલાવીને ક્વોન્ટમ ઉર્જાનું સર્જન કરે છે." આ વાક્યમાં વ્યાકરણ છે, મોટા શબ્દો છે, પણ કોઈ નક્કર અર્થ નથી. આવી સુગર-કોટેડ અર્થહીન વાતોને સાચી કે દાર્શનિક માની લેવાની નબળાઈ એટલે બુલશીટ રિસેપ્ટિવિટી. માણસ જ્યારે ઊંડાણ અને પોકળતા વચ્ચેનો ભેદ પારખવાનું ચૂકી જાય, ત્યારે તે શબ્દોની ભપકાદાર જાળમાં ફસાઈ જાય છે.

કેનેડાની યુનિવર્સિટી ઓફ વોટરલૂના સંશોધક ગોર્ડન પેનિકૂકે ૨૦૧૫માં આ વિષય પર એક પ્રખ્યાત અભ્યાસ કર્યો હતો. તેમણે રેન્ડમ શબ્દો ભેગા કરીને અર્થ વગરના વાક્યો બનાવ્યા અને લોકોને પૂછ્યું કે આ કેટલું ઊંડું છે. ઘણા લોકોએ એ કચરાને અતિ ગંભીર ફિલસૂફી ગણાવી દીધી. પેનિકૂકે જોયું કે જે લોકો તાર્કિક રીતે આળસુ હોય છે અને દરેક વાતને ઝડપથી માની લેવા ટેવાયેલા હોય છે, તેઓ આવી બનાવટી ગહનતાનો શિકાર સૌથી વહેલા બને છે.

આ નબળાઈ માત્ર ફિલસૂફી પૂરતી સીમિત નથી. બજાર, રાજકારણ અને વેપારમાં આ સૌથી મોટું હથિયાર છે. જ્યારે કોઈ નેતા કે બ્રાન્ડ અસ્પષ્ટ સપના વેચે છે, ત્યારે આ વૃત્તિ કામ કરે છે. માણસ પોતાના મનથી એ ખાલી વાક્યોમાં મનગમતો અર્થ ભરી દે છે. જે વ્યક્તિ સવાલ નથી પૂછતી, તે પોકળ વચનો પાછળ દોડતી રહે છે. અર્થહીન જાર્ગન સાંભળીને પ્રભાવિત થઈ જવું એ બૌદ્ધિક આળસની નિશાની છે.

બેંગલુરુ કે ગુરુગ્રામની કોઈ ચમકતી સ્ટાર્ટઅપ ઓફિસ જુઓ. એક યુવાન ફાઉન્ડર રોકાણકારો સામે ઊભો રહીને પીચ આપે છે: "અમે હોલિસ્ટિક એઆઈ-ડ્રિવન સિનર્જી દ્વારા અનસ્ટ્રક્ચર્ડ ઈકોસિસ્ટમને પેરાડાઈમ શિફ્ટ આપીશું." મીટિંગ રૂમમાં બેઠેલા મેનેજરો ગંભીરતાથી ડોકું હલાવે છે. કોઈ પૂછતું નથી કે ભાઈ, સાદો ધંધો શું છે? નફો ક્યાંથી થશે? જ્યાં સુધી શબ્દો અંગ્રેજી અને ચમકદાર હોય, ત્યાં સુધી કોઈને તેની પાછળ રહેલું શૂન્ય દેખાતું નથી.

જે વાત સાદી ભાષામાં સમજાવી ન શકાય, તે કાં તો જૂઠાણું હોય છે અથવા ચાલબાજી.