બ્રોકન રેકોર્ડ પદ્ધતિ

જૂના ગ્રામોફોનની સોય અટકી જાય ત્યારે એક જ અવાજ વારંવાર ગૂંજ્યા કરે. 'ટક... ટક... ટક...' આ તકનીકનું નામ ત્યાંથી આવ્યું છે. સામેની વ્યક્તિ તમને ભટકાવવા ગમે તેટલા તર્ક આપે, લાગણીશીલ બનાવે કે દલીલ કરે—તમારે શાંત અવાજે તમારું મૂળ વાક્ય વગર બદલે દોહરાવતા રહેવાનું છે. ન ગુસ્સો, ન ખુલાસા, ન બચાવ. માત્ર એક જ નિશ્ચિત સત્યની પુનરાવૃત્તિ. માણસ જ્યારે ખુલાસા કરવા બેસે છે ત્યારે સામેવાળાની જાળમાં ફસાય છે. ખુલાસો એટલે નબળાઈની કબૂલાત.

આ વિચાર અમેરિકન મનોવૈજ્ઞાનિક મેન્યુઅલ જે. સ્મિથે ૧૯૭૫માં પોતાના પુસ્તક 'વ્હેન આઈ સે નો, આઈ ફીલ ગિલ્ટી'માં દુનિયા સામે મૂક્યો હતો. સ્મિથ દ્રઢતાની તાલીમ આપતા હતા. એમણે જોયું કે મોટાભાગના લોકો ના પાડતી વખતે અપરાધભાવ અનુભવે છે. તેઓ લાંબી લપમાં ઊતરી જાય છે અને અંતે હારીને સામેવાળાની શરતો સ્વીકારી લે છે. બ્રોકન રેકોર્ડ એવી ઢાલ છે જે તમને આ માનસિક શોષણ સામે રક્ષણ આપે છે.

આ પદ્ધતિનું મહત્વ સીધું છે. તે વાતચીતમાંથી બિનજરૂરી લાગણીઓ અને ચર્ચાનો કચરો સાફ કરી નાખે છે. સામેવાળો ગમે તેવો ચાલાક કે જોહુકમી કરનારો હોય, જો તમારી પાસે દલીલ જ ન મળે તો એ થાકી જાય છે. તમે તેની વાર્તામાં પ્રવેશીને ઊહાપોહ નથી કરતા. તમે માત્ર તમારી મર્યાદા નક્કી કરો છો અને ત્યાં જ અડીખમ ઊભા રહો છો.

અમદાવાદ કે રાજકોટના કોઈપણ ઘરનો આ દ્રશ્ય કલ્પી લો. બારમા ધોરણની બોર્ડની પરીક્ષા નજીક છે અને એક પ્રખ્યાત ટ્યુશન ક્લાસિસનો માર્કેટિંગ સેલ્સમેન પિતાને મોંઘી ‘ક્રેશ બેચ’ પધરાવવા બેઠો છે. તે કહે છે, 'જો આ નહીં લો તો તમારા દીકરાના બે વર્ષ બગડશે, સોસાયટીમાં શું ઈજ્જત રહેશે?' સમજદાર પિતા આવેશમાં નથી આવતા. તેઓ શાંતિથી કહે છે, 'સમજાયું, પણ અમારે આ ક્લાસ નથી જોઈતા.' સેલ્સમેન સ્કોલરશિપની લાલચ આપે છે, પિતા ફરી એ જ બોલે છે: 'સમજાયું, પણ અમારે આ ક્લાસ નથી જોઈતા.' સેલ્સમેન છેવટે થાકીને ફાઈલ બંધ કરી ચાલતો થાય છે.

કોઈપણ દલીલ જીતવાનો આ સૌથી સરળ રસ્તો છે: સામેવાળાની પીચ પર બેટિંગ કરવાનું જ સાફ નકારી દેવું.

જે માણસ વારંવાર ખુલાસા આપે છે તે હારતો રહે છે; જે શાંતિથી પોતાનું એક જ વાક્ય પકડી રાખે છે તે છેવટે જીતે છે.