બ્રેક-ઈવન વર્ષ

ખિસ્સામાંથી પૈસા ક્યારે નીકળે છે તે બધાને ખબર હોય છે. પણ એ પૈસા પાછા વળીને ચોખ્ખો નફો ક્યારે આપશે? મોટાભાગના લોકો આ સવાલથી આંખો ફેરવી લે છે. 'બ્રેક-ઈવન વર્ષ' એટલે એ ચોક્કસ ભવિષ્યનું વર્ષ, જ્યારે તમારા રોકાણનો કુલ ખર્ચ અને તેનાથી થયેલો કુલ સંચિત ફાયદો સરભર થઈ જાય. તે ઘડી પછી જ યોજના સાચા અર્થમાં કમાણી કરતી થાય છે. ત્યાં સુધી બધું માત્ર લોહી વહાવવાની કવાયત છે.

આ વિચાર ૨૦૨૦માં ક્લાઈમેટ ઈકોનોમિક્સના અભ્યાસોમાં ચર્ચામાં આવ્યો. ગ્લોબલ વોર્મિંગ સામે લડવા માટે કરોડો રૂપિયા આજે ખર્ચવા પડે, પણ એ રોકાણ જૂની વ્યવસ્થા કરતાં સસ્તું ક્યારે સાબિત થશે? પર્યાવરણવિદોએ ગણતરી માંડીને એ ચોક્કસ વર્ષ તારવવું પડ્યું. ઘર ખરીદવું હોય કે ફેક્ટરીમાં સોલાર પેનલ બેસાડવી હોય, જ્યાં સુધી વળતરનો આ આંકડો ન પકડાય ત્યાં સુધી આયોજન માત્ર કાગળનો ઘોડો છે.

રાજકારણમાં આ ગણિત સૌથી ક્રૂર રીતે ઊઘડે છે. આપણી ચૂંટણીઓ પાંચ વર્ષના ચક્ર પર ચાલે છે, અને મોટા સુધારાનું બ્રેક-ઈવન વર્ષ સામાન્ય રીતે દસ કે પંદર વર્ષ પછી આવતું હોય છે. કોઈ નેતા નવો ડેમ, નહેર કે વીજળી પ્લાન્ટ શરૂ કરે તો તિજોરી તરત ખાલી થાય છે. લોકો મોંઘવારીની બૂમો પાડે. મતદારોને તાત્કાલિક મફત અનાજ કે રોકડ વહેંચણી દેખાય છે, પણ પાયાનું માળખું દેખાતું નથી. પરિણામે, જે નીતિનું બ્રેક-ઈવન વર્ષ ચૂંટણી પછીનું હોય, તેને નેતાઓ કચરાપેટીમાં નાખી દે છે.

ધારો કે એક રાજ્ય સરકાર ખેડૂતો માટે સોલાર પંપ અને જમીનની પાઈપલાઈન પાછળ હજારો કરોડ વાપરે છે. પ્રથમ ચાર વર્ષ ખેડૂતો ફરિયાદ કરશે કે રસ્તા ન બન્યા ને સબસિડી ઘટી. પણ છઠ્ઠા વર્ષે સસ્તી વીજળી અને બમ્પર પાક આવતાં એ યોજના નફામાં આવી જશે. કમનસીબી એ છે કે પાંચમા વર્ષે ચૂંટણી આવી જાય છે. કામ કરનાર નેતા હારી જાય છે અને પછીની સરકાર આવીને પેલી યોજનાનું બ્રેક-ઈવન વર્ષ પોતાના નામે વટાવી લે છે.

દરેક દીર્ઘકાલીન નિર્ણય શરૂઆતમાં નુકસાન જેવો જ ભાસે છે. ધીરજ વિનાનું અર્થતંત્ર માત્ર તત્કાળ તાળીઓ પાડે છે.

જે સમાજ આવતી કાલનું બ્રેક-ઈવન વર્ષ નથી જોઈ શકતો, તે આજે મફતની રેવડીઓ વહેંચીને જ દેવાળું ફૂંકે છે.