બોલ્ડિંગ્સ બેકવર્ડ બેસિસ

કોઈપણ વ્યવસ્થા કે સ્થિતિ આજે જેવી છે, તેવી જ કેમ છે? સીધો જવાબ છે: કારણ કે એ ધીમે ધીમે એવી બની છે. અચાનક આકાશમાંથી નથી ટપકી. આ વિચારને 'બોલ્ડિંગ્સ બેકવર્ડ બેસિસ' કહેવાય છે. કન્સલ્ટન્ટ જેરાલ્ડ વાઈનબર્ગે ૧૯૮૫માં પોતાના પુસ્તક 'ધ સિક્રેટ્સ ઓફ કન્સલ્ટિંગ'માં આ સિદ્ધાંત આપ્યો હતો. એમણે પ્રસિદ્ધ અર્થશાસ્ત્રી કેનેથ બોલ્ડિંગના નામે આ નિયમ મૂક્યો. સૂત્ર સાવ સાદું છે: કોઈ ચીજ જેવી છે તેવી એટલા માટે છે, કારણ કે ભૂતકાળમાં એને એવી બનવાના નક્કર કારણો મળ્યા હતા.

આપણે કોઈ જૂની પદ્ધતિ કે ગૂંચવણભરી સિસ્ટમ જોઈએ એટલે તરત નાકનું ટીચકું ચડાવીએ છીએ. મૂર્ખામી છે, કચરો છે, આને તરત બદલી નાખો. પણ વાઈનબર્ગ ચેતવણી આપે છે. ભૂતકાળના સંદર્ભને સમજ્યા વગર વર્તમાનને સુધારવા જશો તો હાથ દાઝશે. જે પ્રથા આજે બેહૂદી લાગે છે, તે વીસ વર્ષ પહેલાં કોઈ મોટી સમસ્યાનો સૌથી વ્યવહારુ ઉકેલ હોઈ શકે છે. સિસ્ટમની રચના પાછળના ઇતિહાસને ઉકેલ્યા વગર તમે સીધો ઘા કરશો, તો મૂળ મુશ્કેલી વકરશે.

દલાલ સ્ટ્રીટ પર નવો સવો આવેલો યુવાન એનાલિસ્ટ આ જ ભૂલ કરે છે. ટેક્સટાઈલ કે કેમિકલ બનાવતી જૂની લિસ્ટેડ કંપનીની બેલેન્સશીટ જોઈને તે બગડે છે. પ્રમોટરે રોકડ રિઝર્વ કેમ સાચવી રાખી છે? બિનજરૂરી જમીનો કેમ ખરીદી રાખી છે? શેરબજારનો નવોદોડ્યો છોકરો સલાહ આપે છે કે આ બધું વેચીને તરત ડિવિડન્ડ વહેંચો. પણ જૂના અનુભવી શેઠ જાણે છે કે ૧૯૯૦ના દાયકામાં જ્યારે બેંકોએ લોન આપવાની ના પાડી દીધી હતી અને ઉદ્યોગમાં મંદી આવી હતી, ત્યારે આ જમીન અને રોકડના દમ પર કંપની બચી ગઈ હતી. એ પરંપરા પાછળ વર્ષોનો લોહિયાળ ઇતિહાસ છે.

કોઈપણ વ્યાપાર, કુટુંબ કે સરકારી કચેરીમાં પગ મૂકતાં જ ક્રાંતિ લાવવાના ઓરતા ન રાખો. જે ચાલે છે, તેને કાળજીપૂર્વક ચાલવા દો. પહેલાં એ શોધો કે આ રિવાજ શરૂ કોણે અને કયા સંજોગોમાં કર્યો હતો. ભૂતકાળને ધિક્કારવા કરતાં એના તર્કને સમજવો વધારે સસ્તો પડે છે. વર્તમાન હંમેશા ભૂતકાળના પગલે ચાલે છે.

જે વૃક્ષની ઊંડી જડો ન દેખાય, તેને મૂળિયાં વગરનું માનીને કાપી ન નંખાય.