બૂટનો સિદ્ધાંત

ગરીબ રહેવું એ દુનિયાનો સૌથી મોંઘો સોદો છે. આ સાદો નિયમ છે: જો તમારી પાસે પૂરતા પૈસા નથી, તો તમારે વસ્તુઓ વારંવાર ખરીદવી પડે છે અને લાંબા ગાળે તમે અમીર માણસ કરતાં બમણો ખર્ચ કરી બેસો છો. આ વિચાર બ્રિટિશ લેખક ટેરી પ્રેટચેટની ૧૯૯૩ની નવલકથા ‘મેન એટ આર્મ્સ’માંથી આવ્યો છે. તેમાં સેમ વાઈમ્સ નામનું પાત્ર બૂટનું ઉદાહરણ આપે છે. એક સારો, ટકાઉ બૂટ પચાસ ડોલરનો આવે છે જે દસ વર્ષ ચાલે છે. સસ્તો બૂટ દસ ડોલરનો આવે છે જે માંડ એક વર્ષ ચાલે છે. ગરીબ માણસ પાસે એકસાથે પચાસ ડોલર હોતા નથી, એટલે એ દર વર્ષે દસ ડોલર ખર્ચે છે. દસ વર્ષે એ સો ડોલર ખર્ચી નાખે છે અને એના પગ હંમેશાં ભીના જ રહે છે.

આ આર્થિક અન્યાયની નક્કર વાસ્તવિકતા છે. બજાર એવા લોકોને દંડ ફટકારે છે જેમની પાસે તાત્કાલિક મૂડી નથી. જથ્થાબંધ માલ સસ્તો પડે, પણ ખરીદવા માટે રોકડ જોઈએ. નાના પાઉચમાં શેમ્પૂ કે તેલ ખરીદતો મજૂર પ્રતિ મિલીલીટર ગણતરી કરો તો અમીરો કરતાં દોઢ ગણો ભાવ ચૂકવે છે. એ વ્યાજે પૈસા લે છે કારણ કે બેંક એને સસ્તા દરે લોન આપતી નથી. ગરીબી પોતે જ એક ટેક્સ છે.

આપણા ઈતિહાસ તરફ નજર કરો. આઝાદી પહેલાં દેશી રજવાડાંઓની સેના કેમ કાયમ નબળી રહી? નાના રાજાઓ પાસે એકસાથે તોપો કે આધુનિક બંદૂકો ખરીદવાની રોકડ નહોતી. તેઓ સ્થાનિક લુહારો પાસે સસ્તી, હલકી તલવારો અને જૂની બંદૂકો વારંવાર રિપેર કરાવતા રહ્યા. બીજી તરફ ઈસ્ટ ઈન્ડિયા કંપનીએ લંડનની તિજોરીના જોરે ઉત્કૃષ્ટ હથિયારોનો એક સામટો ખર્ચ કર્યો. કંપનીના હથિયારો દાયકાઓ સુધી ચાલ્યા. દેશી રિયાસતો વારંવાર ખર્ચ કરીને કંગાળ થઈ અને આખરે પરાધીન બની.

જ્યારે મૂડી ઓછી હોય ત્યારે માણસ ગુણવત્તા નહીં પણ કિંમત જુએ છે. એ બચત નથી, એ લાચારી છે. આ સિસ્ટમ ગરીબને ક્યારેય ઉપર આવવા દેતી નથી, કારણ કે એનો મોટાભાગનો નફો તો માત્ર ટકી રહેવાની પુનરાવર્તિત ખરીદીમાં જ ખર્ચાઈ જાય છે.

ગરીબ માણસ સસ્તી વસ્તુઓ ખરીદીને ક્યારેય બચત કરી શકતો નથી; એ માત્ર મોંઘા થવાના હપ્તા ભરે છે.