બૂમ-એન્ડ-બસ્ટ ચક્ર

અર્થશાસ્ત્રનો જૂનો નિયમ છે: તેજી આવે ત્યારે અંધાધૂંધ વિસ્તરણ થાય અને મંદી આવે ત્યારે સીધો કડડભૂસ ધબડકો. આ જ સિદ્ધાંત આપણી રોજિંદી માનસિક ઊર્જા અને કામ કરવાની પદ્ધતિ પર પણ બરાબર લાગુ પડે છે. વર્તન વિજ્ઞાન અને મનોવિજ્ઞાનમાં આને ‘બૂમ-એન્ડ-બસ્ટ’ પૅટર્ન કહે છે. જ્યારે ઉત્સાહનો ઉભરો આવે ત્યારે માણસ પોતાની શારીરિક ક્ષમતા કરતાં બમણું ખેંચી નાખે છે. પરિણામ? બે દિવસ પછી શરીર અને મગજ બંને હડતાળ પાડી દે છે.

આ વિચાર કોઈ એક ચોક્કસ લેખકની અંગત શોધ નથી. અર્થશાસ્ત્રના વેપાર-ચક્રોમાંથી ઉછીનો લઈને મનોવૈજ્ઞાનિકોએ તેને થાક, તણાવ અને વર્તણૂકના અભ્યાસમાં જોડ્યો. માણસ જ્યારે સારું અનુભવે છે ત્યારે અતિરેક કરે છે. તેને ભ્રમ થાય છે કે આજની તાકાત કાયમ રહેવાની છે. પણ શરીર લોન પર ચાલતું નથી; તમે આજે વધારે પડતી ઊર્જા વાપરી નાખો તો કાલે વ્યાજ સાથે થાક ચૂકવવો પડે.

આ વિષચક્રનો સૌથી મોટો ભોગ આધુનિક ઓફિસ અને સ્ટાર્ટઅપ કલ્ચર બને છે. બેંગલુરુ કે અમદાવાદની કોઈ ટેક કંપનીમાં કામ કરતો યુવાન પ્રોજેક્ટના લોન્ચ વખતે સતત ત્રણ દિવસ સુધી રાત્રે બે-બે વાગ્યા સુધી કોડિંગ કરે છે. પીઝા, કેફીન અને ક્લાયન્ટના દબાણ વચ્ચે તે સુપરમેન બની જાય છે. આ ‘બૂમ’નો તબક્કો છે. પણ લોન્ચ પૂરું થતાં જ ‘બસ્ટ’ શરૂ થાય છે. પછીના ચાર દિવસ તે ઈમેલ ખોલવાની હિંમત પણ નથી કરી શકતો. સામાન્ય કામ પણ પર્વત જેવું લાગે છે.

સમસ્યા એ છે કે આપણો સમાજ ‘બૂમ’ના શિખરની પ્રશંસા કરે છે, પણ ‘બસ્ટ’ના ખાડાને આળસ ગણીને વખોડે છે. વાસ્તવમાં બંને એક જ સિક્કાની બે બાજુ છે. ઉત્પાદકતાનો અર્થ એ નથી કે એક દિવસમાં આખું અઠવાડિયું જીવી લેવું અને બાકીના છ દિવસ મૂર્છિત રહેવું. ખરી કુશળતા ઊર્જાના વિસ્ફોટમાં નહીં, પણ તેની સરેરાશ જાળવી રાખવામાં છે.

જે માણસ ઉત્સાહમાં સીમા ઓળંગે છે, તે થાકમાં લાંબો લપેટાય છે. સ્થિરતા જ સાચી તાકાત છે.