બ્લૂ માઇન્ડ અસર

શહેરી માણસનું મગજ ચોવીસ કલાક લાલ એલર્ટ પર જીવે છે. ટ્રાફિકના હોર્ન, મોબાઈલના નોટિફિકેશન, નોકરીની ડેડલાઈન અને શેરબજારના આંકડા. મનોવિજ્ઞાન આ સતત ઉત્તેજનાને 'રેડ માઇન્ડ' કહે છે. આ અજંપાની સામે એક દવા છે—પાણી. દરિયાકિનારે ઊભા રહો, નદીનો પ્રવાહ જુઓ કે તળાવની પાળે શાંતિથી બેસો. મગજ અચાનક ધીમું પડી જાય છે. હૃદયના ધબકારા થંભીને સામાન્ય લય પકડે છે. આ સ્થિતિને 'બ્લૂ માઇન્ડ' કહેવામાં આવે છે.

આ વિચાર દરિયાઈ જીવવિજ્ઞાની વાલેસ જે. નિકોલ્સે ૨૦૧૪માં પોતાના પુસ્તક 'બ્લૂ માઇન્ડ' દ્વારા જગત સામે મૂક્યો. તેમણે ન્યુરોસાયન્સ અને માનવવ્યવહારના અભ્યાસો જોડીને સાબિત કર્યું કે પાણીની નજીક જવાથી મગજમાં તણાવ ઘટાડતા રસાયણો સક્રિય થાય છે. પાણીનો અવાજ, તેની લહેરો અને તેનો વાદળી રંગ ઉત્ક્રાંતિથી જ આપણને સુરક્ષાનો અહેસાસ કરાવે છે. આ કોઈ કવિતા નથી, જૈવિક સત્ય છે.

આપણે આજના યુગમાં કુદરતી તત્વોથી કપાઈ ગયા છીએ. કોંક્રિટના જંગલમાં જીવતા માણસને થાક શરીરનો નથી હોતો, અતિશય માહિતીનો હોય છે. જ્યારે તમે પાણીને જુઓ છો, ત્યારે મગજને એક 'હળવું ધ્યાન' મળે છે. આંખોને બહુ બળ કરવું પડતું નથી. મગજમાંથી ડર અને સ્પર્ધાની ભાવના ઘટે છે અને સર્જનાત્મક વિચારો આપોઆપ સપાટી પર આવે છે.

આપણા દેશમાં યાત્રા અને પ્રવાસની પરંપરા જુઓ. કરોડો ગુજરાતીઓ વેકેશન પડે એટલે દીવ, ગોવા કે દ્વારકાના દરિયાકાંઠે દોડી જાય છે. હરિદ્વાર કે ઋષિકેશમાં ગંગા કિનારે ઘાટ પર બેઠેલો માણસ કલાકો સુધી વહેતું પાણી તાક્યા કરે છે. કોઈ સંત કે વૈજ્ઞાનિક સમજાવવા નથી આવ્યા, છતાં મન કેમ શાંત થઈ જાય છે? કારણ કે ગંગાના ઘાટ પર માણસ અજાણતાં જ પોતાની જાતને બ્લૂ માઇન્ડની સ્થિતિમાં મૂકી દે છે.

પાણી પાસે જવું એ માત્ર મોજશોખ કે રજા ગાળવાનો ઉપાય નથી. આજના ઘોંઘાટિયા સંસારમાં પોતાના મગજને સાબૂત રાખવા માટે પાણી અનિવાર્ય મનોચિકિત્સક છે.

જીવનની સૌથી મોટી ગૂંચવણો સ્ક્રીન સામે નહીં, પણ વહેતા પાણીની સામે બેસવાથી ઉકલે છે.