બ્લૂમનું વર્ગીકરણ

કોઈ માહિતી યાદ રાખી લેવી અને એનો ઉપયોગ કરીને નવું સર્જન કરવું, આ બંને વચ્ચે જમીન-આસમાનનો તફાવત છે. શિક્ષણશાસ્ત્રી બેન્જામિન બ્લૂમે ૧૯૫૬માં આ ભેદ રેખાંકિત કર્યો. તેમણે મગજના શીખવાના સ્તરને એક સીડી આપી, જેને 'બ્લૂમ્સ ટેક્સોનોમી' કહે છે. સૌથી નીચેનું પગથિયું છે માત્ર યાદ રાખવું, ગોખવું. તેની ઉપર આવે છે સમજવું, પછી પ્રયોગ કરવો, પૃથક્કરણ કરવું, મૂલ્યાંકન કરવું અને સૌથી ટોચ પર આવે છે નવું નિર્માણ કરવું. ગોખણપટ્ટી એ વિચારવાની શરૂઆત છે, અંત નહીં.

આપણી આખી વ્યવસ્થા પહેલા બે પગથિયાં પર અટકી ગઈ છે. ભારતીય શાળાઓમાં પેપર તપાસનારને શબ્દશઃ પાઠ્યપુસ્તકનો જવાબ જોઈએ છે. એટલે આપણી પ્રજા ગોખીને પરીક્ષા પાસ કરી લે છે, પણ વાસ્તવિક જિંદગીમાં એ જ્ઞાન વાપરવાનું આવે ત્યારે મગજ સુન્ન થઈ જાય છે. યાદ રાખવું સસ્તું છે. સમજવું થોડું મોંઘું છે. પણ જ્યારે તમે ડેટાનું પૃથક્કરણ કરીને ખોટું પકડી પાડો અથવા કોઈ નવો ઉકેલ શોધો, ત્યારે સાચી બુદ્ધિ વપરાય છે.

શહેરી ટ્રાફિકનું ઉદાહરણ લો. આરટીઓની કસોટી આપવા જતાં ઉમેદવાર તમામ ટ્રાફિક સિમ્બોલ યાદ રાખી લે છે. ગોળ લાલ ચિહ્ન એટલે શું અને પીળો પટ્ટો એટલે શું, એ બધું પોપટની જેમ બોલી જાય છે. આ થયું પહેલું સ્તર: સ્મૃતિ. પણ એ જ ડ્રાઇવર જ્યારે અમદાવાદ કે મુંબઈના રસ્તા પર ગાડી લઈને ઊતરે છે, ત્યારે બ્લૂમની સીડી તૂટી જાય છે. અંધાધૂંધી વચ્ચે સામેથી આવતા વાહનની ઝડપનું વિશ્લેષણ કરવું, પરિસ્થિતિનું તાત્કાલિક મૂલ્યાંકન કરવું અને સલામત રીતે વાહન કાઢવું, એ ટોચના સ્તરનું કામ છે. ગોખેલા નિયમો રસ્તાના જામમાં કામ નથી આવતા.

જો તમારું મગજ માત્ર માહિતીનો કચરો સંગ્રહ કરતું ગોડાઉન બની ગયું હોય, તો તમે બુદ્ધિશાળી નથી, માત્ર રેકોર્ડર છો. શિક્ષણનો સાચો હેતુ માત્ર 'શું છે' એ જાણવાનો નથી, પણ 'હવે શું થઈ શકે' એ વિચારવાનો છે.

માહિતી ભેગી કરવી એ તો મજૂરી છે, એમાંથી નવો રસ્તો કાઢવો એ કારીગરી છે.