દ્વિપક્ષી પૂર્વગ્રહ

દુનિયા રંગબેરંગી છે, પણ માનવ મગજ આળસુ છે. મગજને ગ્રે રંગ પસંદ નથી. એને બધું કાળું અથવા ધોળું જ જોવું છે. આ આદતને દ્વિપક્ષી પૂર્વગ્રહ કહે છે. વિજ્ઞાન કે અર્થશાસ્ત્રમાં કોઈપણ સત્ય એક સાતત્ય એટલે કે સ્પેક્ટ્રમ પર હોય છે. ત્યાં તીવ્રતાના અસંખ્ય સ્તર હોય છે. પણ આપણું દિમાગ એ સતત પટ્ટાને વચમાંથી કાપીને બે ડબ્બા બનાવી દે છે—સારું કે ખરાબ, નફો કે નુકસાન, ઝેર કે અમૃત. વચગાળાની વાસ્તવિકતા ગળી જવાની આ મનોવૈજ્ઞાનિક બીમારી છે.

આ વિચાર મનોવિજ્ઞાન અને જ્ઞાનાત્મક વિજ્ઞાનના અભ્યાસોમાંથી આવ્યો છે. સંશોધકોએ નોંધ્યું કે માણસ જ્યારે જટિલ ડેટા જુએ છે, ત્યારે નિર્ણય લેવાની મહેનત બચાવવા માટે સત્યને માત્ર બે જ વિરોધી જૂથોમાં વહેંચી નાખે છે. આ કોઈ સામાન્ય ભૂલ નથી, બુદ્ધિની ચોરી છે. આપણને સાદી વાર્તાઓ ગમે છે. જો સામેવાળો આપણો મિત્ર નથી, તો એ સીધો દુશ્મન જ હોવો જોઈએ. જટિલતા સમજવા માટે ધીરજ જોઈએ, જે આપણી પાસે નથી.

આ પૂર્વગ્રહ તમને ખોટા નિર્ણયો તરફ ધકેલે છે. વ્યવસાય હોય કે સ્વાસ્થ્ય, સાચું નુકસાન આ વલણથી થાય છે. ઉદાહરણ તરીકે, કોઈ દવા ૭૦% દર્દીઓને સાજા કરે છે અને ૩૦%ને નથી કરતી. મગજ એને કાં તો ‘રામબાણ ઇલાજ’ માની લેશે અથવા ‘સાવ નકામી’ જાહેર કરી દેશે. વાસ્તવિકતામાં એ દવા ચોક્કસ સંજોગોમાં ઉપયોગી છે. પણ આપણે પરિણામને સીધું હા કે નામાં ફેરવીને શાંતિથી બેસી જઈએ છીએ.

સૌરાષ્ટ્રના એક ગામડાની એપીએમસી માર્કેટ જુઓ. મગફળી લઈને આવેલા ગોવિંદભાઈ ખાતરના મામલે આ જ ભૂલ કરે છે. ગામમાં નવી વાત આવી કે રાસાયણિક ખાતર એટલે ‘ઝેર’ અને ગૌમૂત્ર-છાણ આધારિત પ્રાકૃતિક ખેતી એટલે ‘અમૃત’. વાત આટલી સીધી નથી. જમીનનો પ્રકાર, પાણીની ખારાશ અને પાકનો ઉતારો બધું વચ્ચે આવે છે. ગોવિંદભાઈએ કાં તો પૂરેપૂરી દવા છાંટવી છે અથવા કશું જ નથી છાંટવું. પરિણામે અડધો પાક ઈયળ ખાઈ જાય છે. ખેતી માત્ર પરંપરા કે વિજ્ઞાનનો દ્વંદ્વ નથી, સંતુલનનું ગણિત છે. પણ ગોવિંદભાઈનું ભેજું બે જ ખાના ઓળખે છે: દેશી કે વિદેશી.

જીવન કોઈ સિક્કો નથી કે ઉછાળો એટલે છાપ કે કાંટો જ પડે. સિક્કો ઘણીવાર કિનારી પર પણ ઊભો રહે છે.

જે માણસ દુનિયાને માત્ર કાળા અને ધોળામાં વહેંચે છે, તે છેવટે અંધારામાં જ અટવાઈ જાય છે.