દ્વિમુખી માન્યતાઓ

જગત રંગબેરંગી છે, પણ આપણું મગજ માત્ર કાળો કે ધોળો રંગ જ પસંદ કરે છે. કાં તો બધું સાચું, કાં તો બધું ખોટું. કાં તો સંપૂર્ણ સફળતા, કાં તો અંધકારમય નિષ્ફળતા. વિચારવાની આ આત્યંતિક, કટ્ટર માનસિકતાને 'દ્વિમુખી માન્યતાઓ' કહેવાય છે. માનવ મગજ આળસુ છે. જટિલતા સમજવા માટે ઊર્જા ખર્ચવી પડે છે, જ્યારે દરેક બાબતને બે ચોક્કસ ખાનામાં વહેંચી દેવી સહેલી છે. પણ વાસ્તવિકતા કોઈ દિવસ આ બે ખાનામાં સમાતી નથી.

આ શબ્દ કોઈ એક વ્યક્તિએ ખાસ કયા પુસ્તકમાં વાપર્યો તે ચોક્કસ નોંધાયેલું નથી. આધુનિક મનોવિજ્ઞાન અને જ્ઞાનાત્મક વર્તણૂકશાસ્ત્રમાં આ વિચાર વર્ષોથી કેન્દ્રસ્થાને રહ્યો છે. મગજ જ્યારે પણ ન્યુઆન્સ કે સંભાવનાઓનો વિસ્તાર સમજવાની ના પાડે છે, ત્યારે તે આ બાઈનરી માળખામાં ફસાઈ જાય છે. કોઈ પણ પરિસ્થિતિ શૂન્ય કે સો ટકા નથી હોતી; તે હંમેશાં વચગાળાના સ્પેક્ટ્રમ પર ચાલતી હોય છે. આ સાદી હકીકત ભૂલી જવી એ જ સૌથી મોટો ભ્રમ છે.

આ પ્રકારનું ચિંતન વ્યક્તિને વ્યવહારુ દુનિયામાં ખોખલો બનાવી દે છે. માણસ સામા પક્ષને સીધો દુશ્મન માની લે છે, અથવા પોતાની જાતને અસહાય ગણી લે છે. 'જો મારો આ પ્રોજેક્ટ સફળ ન થયો તો મારી જિંદગી બરબાદ થઈ ગઈ'—આવી વિચારસરણી ડિપ્રેશન અને ખોટા નિર્ણયોને સીધું આમંત્રણ આપે છે. સંબંધો તૂટે છે કારણ કે આપણે સામેવાળાને કાં તો દેવદૂત બનાવી દઈએ છીએ અથવા સાવ દાનવ. મધ્યમ માર્ગ સ્વીકારવાની અણઆવડત જ બધી સમસ્યાઓનું મૂળ છે.

દલાલ સ્ટ્રીટ પર આ રોગ સૌથી વધુ જોવા મળે છે. ધારો કે નવીનભાઈ શેરબજારમાં રોકાણ કરે છે. તેઓ કંપનીના શેરને લઈને કાં તો અતિશય તેજીમાં આવી જાય છે અથવા સાવ હતાશ થઈને વેચી મારે છે. 'આ કંપની કાં તો સો ગણી થશે અથવા શૂન્ય થઈ જશે'—આવી માન્યતા રાખીને તેઓ ઊંચા ભાવે પૈસા હોમી દે છે. કંપની કદાચ વાર્ષિક બાર ટકા વળતર આપનારી સામાન્ય કંપની હોય, જે ન તો જેકપોટ છે ન કચરો. પણ નવીનભાઈ સંભાવનાઓ વિચારતા જ નથી; તેઓ આંધળા શ્રદ્ધાળુ કે પછી આત્યંતિક શંકાશીલ બનીને ફરે છે.

જિંદગી ગણિતનો ડિજિટલ કોડ નથી કે માત્ર શૂન્ય અને એક વચ્ચે જ રમાય; સાચી સમજણ હંમેશાં આ બેની વચ્ચેના કરોડો અંકોમાં છુપાયેલી હોય છે.