બિગ-બેંગ અભિગમ

જૂનું બધું એક રાતમાં ફેંકી દેવું અને સવારે નવું સામ્રાજ્ય ઊભું કરી દેવું. આ છે બિગ-બેંગ અભિગમ. પ્રોજેક્ટ મેનેજમેન્ટ અને ટેકનોલોજીની દુનિયામાં આ શબ્દ વર્ષોથી વપરાય છે. કોઈ તબક્કાવાર બદલાવ નહીં, કોઈ ટ્રાયલ રન નહીં. એક ચોક્કસ તારીખ નક્કી થાય, સ્વિચ દબાય અને આખી સિસ્ટમ એક જ ઝાટકે નવા પાટા પર દોડવા માંડે. સાંભળવામાં આ સાહસિક લાગે છે, પણ વાસ્તવમાં આ એક બહુ મોટો જુગાર છે.

આ શબ્દ કયા એન્જિનિયર કે મેનેજરે પહેલી વાર વાપર્યો તે ચોક્કસ નોંધાયું નથી. બ્રહ્માંડની ઉત્પત્તિના ભૌતિકશાસ્ત્રના સિદ્ધાંત પરથી આ રૂપક ઉછીનું લેવાયું છે. વિચાર સીધો છે: ધીમે ધીમે કશું બદલવું નથી, જે થશે તે એક જ પ્રચંડ ધડાકા સાથે થશે. કોર્પોરેટ જગતમાં નવું સોફ્ટવેર લાવવું હોય ત્યારે મેનેજરો ઘણી વાર આ રસ્તો પકડે છે. જૂનું બંધ, નવું ચાલુ. કોઈ પાછા વળવાની બારી નહીં.

આ અભિગમ આકર્ષક કેમ લાગે છે? કારણ કે લોકોને ધીરજ નથી હોતી. બે સિસ્ટમ એકસાથે ચલાવવાનો ખર્ચ બચે છે અને સમય બચે છે તેવો ભ્રમ પેદા થાય છે. પણ જો નવી સિસ્ટમમાં એક પણ નાની ખામી રહી ગઈ, તો આખું તંત્ર જમીનદોસ્ત થઈ જાય છે. એક જ ક્ષણે લાખો લોકો અટવાઈ પડે છે. કોઈ પ્લાન-બી રહેતો નથી. આખી હોડી એકસાથે ડૂબે છે.

આપણી સરકારી કચેરીઓ આ રોગથી સૌથી વધુ પીડાય છે. ધારો કે મહેસૂલ કે આરટીઓ કચેરીમાં અચાનક પરિપત્ર છૂટે: આવતી કાલથી જૂના ચોપડા બંધ, બધું જ ઓનલાઇન. કર્મચારીઓને પૂરી તાલીમ મળી ન હોય, સર્વર એટલો ભાર ઝીલવા સક્ષમ ન હોય. પરિણામ શું આવે? સોમવારે સવારે કચેરી ખુલતાં જ સર્વર ડાઉન. કાઉન્ટર પર લાઈનો લાગે, અરજદારો બૂમાબૂમ કરે અને બાબુઓ હાથ જોડીને બેસી જાય કે સિસ્ટમ બંધ છે. કાગળ ફેંકી દીધા અને સ્ક્રીન ચાલતી નથી.

ધીમો સુધારો કંટાળાજનક લાગે છે, પણ તે જીવલેણ નથી હોતો. ક્રાંતિના નામે એક જ રાતમાં આખું મકાન તોડી પાડનારા ભૂલી જાય છે કે નવો સ્લેબ ભરાતાં સમય લાગે છે.

એક જ ઝાટકે આખી દુનિયા બદલી નાખવાની જીદ ઘણી વાર માત્ર અરાજકતાનો નવો ધડાકો સાબિત થાય છે.